Վարակիչ եվ մակաբուծային հիվանդություններով հիվանդացության ուսումնասիրությունը քաշաթաղի տարածաշրջանում

Մինչև այժմ բերված նյութերը հնարավորություն են տալիս գաղափար կազմել Քաշաթաղի տարածաշրջանում բնակչության առողջության, ինֆեկցիոն հիվանդությունների առաջացման և տարածման վրա բնակլիմայական և տնտեսական պայմանների ազդեցության վերաբերյալ, ինչպես նաև կատարել բժշկա-աշխարհագրական կանխատեսումներ: 

Նախկինում տարածքը համարվել է մալարիայի, տուլարեմիայի, կատաղության և լեպտոսպիրոզի բնական օջախ (Широкогоров М.М.,1932; Е.И.Лотова, Х.И. Идельчин,1967; М.Р. Назиров, 1967): Հետևապես, այժմ էլ գոյություն ունի թվարկված հիվանդությունների առաջացման և տարածման մշտական վտանգ:  

Ընդհանրապես,  շրջանը բնութագրվում է բարդ համաճարակաբանական իրավիճակով: Հիվանդացության գրանցման հիմքում դրվել են ՀՀ-ում ընդունված հասարակական առողջության վերահսկման հիվանդության դեպքի բնորոշումները և վարակիչ հիվանդությունների համաճարակաբանական հսկողության ստանդարտները (В.А. Давидянц, С.Макнаб, С.Олдс, 1994; В.А. Давидянц, 1996; Ա.Ե. Մկրտչյան, Վ.Ա. Դավիդյանց, 2001): 

Համաճարակային իրավիճակը մեծապես պայմանավորված է տարածքի աշխարհագրական դիրքով, սոցիալ-տնտեսական և միջավայրային գործոններով (ջրի և սննդի որակը, դրանց պիտանելիությունը, սանիտարիան և հիգիենան, ինչպես նաև հիվանդությունների հսկողության կազմակերպումով, սանիտարական ենթակառույցներով) (Լ.Մ. Ավետիսյան, 2003): Շրջանում վարակիչ և մակաբուծային հիվանդությունների առաջացման և տարածման  գործընթացում  առկա են  ներքոհիշյալ հիմնական  պատճառները՝ 

1. Բնակավայրերի անբարեկարգ սանիտարական վիճակը; 
2. Ամբողջ շրջանի և, հատկապես, հարավային մասի բնակավայրերի անապահովվածությունը որակյալ խմելու ջրով, նոր ջրատարերի կառուցման, սան-պաշտպանական գոտիների ստեղծման անհրաժեշտությունը, ջրի որակի քննության սանիտարա-համաճարակային և սանիտարա-տեխնիկական հսկողության թերությունները;
3. Կոյուղացման և բնակավայրերը օրգանական թափոններից մաքրման աշխատանքների համարյա բացակայությունը (իրականացվում է միայն ք. Բերձորի կենտրոնական մասում; 
4. Օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով` սանիտարահամաճարակային միջոցառումների ո՛չ ժամանակին և ո՛չ  լրիվ իրականացումը և այլն: 

Շրջանում մանրէաբանական լաբորատորիայի և ընդհանրապես ինֆեկցիոն հիվանդանոցի բացակայության պայմաններում վարակիչ և մակաբուծային հիվանդությունների շատ դեպքեր ենթարկվել են ախտանշանային բուժման տնային պայմաններում: Ծայրահեղ ծանր հիվանդները (հիմնականում` երեխանները) հոսպիտալացվել են Բերձորի և Կովսականի ընդհանուր պրոֆիլի հիվանդանոցներում, որտեղ նույնպես ենթարկվել են ախտանշանային բուժման, կամ տեղափոխվել են Ստեփանակերտի, Գորիսի, Երևանի ինֆեկցիոն հիվանդանոցներ: Բնականաբար՝ հիվանդությունների բազմաթիվ դեպքեր չեն  գրանցվել, կամ ուշացած են հայտնաբերվել: 

Մենք հիմք ենք ընդունել այն անհրաժեշտ նյութերը, որոնք հնարավորություն են տվել կազմելու շրջանի համաճարակաբանական բնութագիրը 8 տարիների (1997-2004թթ.) և 2005թ-ի 3 եռամսյակների ընթացքում (Լ.Վ. Պարոնյան, 2004, 2005): Այդ հիվանդությունների աշխարհագրական տարածման համաճարակաբանական բնութագիրը արտահայտում է արտաքին միջավայրի գործոնների և հիվանդացության վիճակի որոշակի կապը: Գրանցված հիվանդության դեպքերի քիչ քանակի դեպքում ուսումնասիրության հավաստի լինելու պահանջով, բերվում են 1997-1999, 2000-2002, 2003-2005-ի 3եռամսյակների տվյալները: 

1. Քաշաթաղի տարածաշրջանի առավել կարևոր վարակիչ և մակաբուծային հիվանդությունները  

Կառավարվող մանկական ինֆեկցիաներ Հետազոտվող ժամանակրջանում Քաշաթաղի տարածքում դիֆթերիայի և պոլիոմիելիտի դեպքեր չեն գրանցվել:  

Կապույտ հազ 

1998թ-ին Քաշաթաղի շրջանի Քարատակ գյուղում գրանցվել է կապույտ հազի 2 դեպք 1 ընտանեկան օջախում՝ մոր և 6 ամսեկան երեխայի մոտ, որոնք հետազոտվել և բուժվել են Ստեփանակերտի ինֆեկցիոն հիվանդանոցում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  23.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

Կարմրուկ

Քաշաթաղի շրջանում կարմրուկի դեպքեր գրանցվել են 2001թ-ի փետրվար և հունիս ամիսներին Բերձորի 12 և 15 տարեկան 2 դպրոցականների մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 16.8` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 2003թ-ին 1 դեպք Բերձորում 5 տարեկան երեխայի մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  7.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2005թ-ի սկզբում ՀՀ-ում և ԼՂՀ-ում կարմրուկի համաճարակային իրավիճակի սրացման ընթացքում Քաշաթաղում ևս գրանցվեց կարմրուկի 33 դեպք հիմնականում ուսանողների և ավագ տարիքի դպրոցականների մոտ, ինտենսիվ ցուցանիշը  357.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով:  

Համաճարակային խոզուկ

1997-1999թթ-ին գրանցվել են համաճարակային խոզուկի 1 դեպք` 11 տարեկան դպրոցականի մոտ ք. Բերձորում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 3.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 2000- 2002թթ-ին՝ 5 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  14.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 3-ը դպրոցականներ, 2-ը ուսանողներ են, 2003-2005թթ-ին՝ 3 դեպք ք. Բերձորում՝ 2 տարեկան երեխաների և  տնային  տնտեսուհու մոտ,  հիվանդացության  ինտենսիվ ցուցանիշը 8.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդները ենթարկվել են մեկուսացման տնային պայմաններում, սահմանվել է հսկողություն կոնտակտների նկատմամբ: Օջախներում կրկնակի դեպքեր չեն գրանցվել:

Աղիքային վարակներ  

Աղիքային վարակների դեմ պայքարը Քաշաթաղում, ինչպես և ողջ տարածաշրջանում հիգիենիկ-հակահամաճարակային հսկողության գործունեության գերակա ուղղություններից է, քանի որ դրանք տարածված են ամենուրեք, չեն ղեկավարվում վակցինոպրոֆիլակտիկայի միջոցով, և հիվանդացությունը կարող է կրել մասսայական բնույթ: Բացի այդ աղիքային վարակները աչքի են ընկնում հիվանդացության ցուցանիշների ձևավորման մեջ մանկական հիվանդացության արտահայտվածությամբ (К.Гюрджян, 2003, 2005): 

Սուր աղիքային վարակները ինֆեկցիոն հիվանդությունների մեջ իրենց ողջ հիվանդատեսակային բազմազանությամբ շարունակում են մնալ ամենաարդիական խնդիրներից մեկը: Սուր աղիքային վարակների էթիոլոգիական վերծանումը ռացիոնալ համաճարակաբանական հսկողության հիմքն է (С.М.Агаджанян, 2003): Քաշաթաղի շրջանում մանրէաբանական լաբորատորիայի և ընդհանրապես ինֆեկցիոն հիվանդանոցի բացակայության, բնակավայրերի հեռավորության և բժշկական օգնության դժվարության պայմաններում աղիքային վարակների շատ դեպքեր ենթարկվել են ախտանշանային բուժման տնային պայմաններում, որն անհնարին է դարձրել ճշգրիտ ախտորոշումը և ժամանակին հակահամաճարակային միջոցառումների իրականացումը: Չի իրականացվել աղիքային վարակների կառուցվածքային հետազոտությունը (Г.Б. Гукасян, Ю.Т. Алексанян, Л.Г. Каспарова, Т.С.Хачатрян, А.В Цаканян, 2005), անհայտ են մնացել այլ բնույթի` վիրուսային, զոոանթրոպոնոզ, պայմանական ախտածին էթիոլոգիայով աղիքային վարակների դեպքեր: Ակնհայտ է, որ աղիքային վարակների շատ դեպքեր իհարկե, դութս են մնացել գրանցումից և հաշվառումից: Ինչևէ, անցած ութ տարիների ընթացքում կատարած ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ աղիքային վարակները առաջնակարգ տեղ են գրավում շրջանի բնակչության ինֆեկցիոն պաթոլոգիայում (Լ.Վ. Պարոնյան, 2005):  

Բակտերիալ  դիզինտերիա 

1997-1999թթ-ին հայտնաբերվել է դիզինտերիայի երկու մանրէակիր և Գորիսում լաբորատոր հաստատված մեկ դեպք՝ 4 ամսեկան երեխայի մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 3.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով: ԼՂՀ-ում 1997-1999թթ-ին բակտերիալ դիզինտերիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 243.9 (321 դեպք), 160.9 (217 դեպք) և 91.9 (321 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

2000-2002թթ-ին՝ կլինիկորեն գրանցվել է 26 հիվանդ, 6-ը եղել են մինչև 14 տարեկան երեխաներ, լաբորատոր հաստատվել է 10-ը, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  70.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 4 տարեկան երեխայի հիվանդությունը ավարտվել է մահով ք. Երևանում: ԼՂՀ-ում 2000-2002թթ-ին բակտերիալ դիզինտերիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 100.4 (132 դեպք), 92 (121 դեպք) և 54.8 (72 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2003-2005թթ-ին գրանցվել է հիվանդության 6 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  21.2` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 3-ը  մինչև 14 տարեկան երեխաներ, մանրէաբանորեն  հաստատվել  է  3-ը: ԼՂՀ-ում դիզինտերիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 29.7 (40 դեպք),  56.1 (76 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

Հաստատված հարուցիչներով սուր աղիքային  վարակներ 

1997 և 1998թթ-ին լաբորատոր հետազոտությունների բացակայության պատճառով հաստատված հարուցիչով սուր աղիքային վարակման դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում հաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 1997 թ-ին եղել է 48.6 (64 դեպք), 1998-ին`133.5 (180 դեպք)` 100 հազ. բնակչին: 1999թ-ին գրանցվել է սալմոնելոզի մեկ դեպք 3,5 տարեկան երեխայի մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 11.2` 100 հազ. բնակչի հաշվով, հոսպիտալիզացիան և լաբորատոր ախտորոշումը` ք. Երևանում: ԼՂՀ-ում հաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 125.3

(169 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2000թ-ին գրանցվել է երկու դեպք մինչև 1 տարեկան երեխաների մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  17.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով, լաբորատոր հայտնաբերվել է Proteus Vulgaris և Klebsiella: Մեկ երեխայի հիվանդությունը ավարտվել է մահով: ԼՂՀ-ում նշված ցուցանիշը  եղել է 45.6 (60 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2001թ-ին այլ հաստատված էթիոլոգիայով էնտերիտներ, կոլիտներ չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում հաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 60.9 (80 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2002թ-ին գրանցվել է 3 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  24.2` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 2-ը` ք. Բերձորում մինչև 1 տարեկան երեխաների մոտ: Լաբորատոր հետազոտվել են ք. Գորիսում, որտեղ հայտնաբերվել է Klebsiella , Proteus Vulgaris և Stafilococus: ԼՂՀ-ում նշված աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 73.8 (97 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2003թ-ին գրանցվել է 3 դեպք, 3-ն էլ մինչև 14 տարեկան երեխաների մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 23.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Երեխաներից մեկի մոտ ք. Ստեփանակերտում հայտնաբերվել է ստաֆիլոկոկ, երկրորդի մոտ  ք. Գորիսում հայտնաբերվել է կոլիինֆեկցիա, երրորդի մոտ, արդեն Քաշաթաղի ՀՀՀ Կայանի լաբորատորիայում,  հայտնաբերվել է Proteus Vulgaris: ԼՂՀ-ում հաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 41.5 (56 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

2004թ-ին   գրանցվել   է   3 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 31.8` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 2-ը`   ք.Բերձորից   1տ  և   7տ , 1-ը  գ.Մոշաթաղից  5  ամս. երեխաների   մոտ: Լաբորատոր  հետազոտվել   են   1-ը  ք.Ստեփանակերտում,  1-ը  ք. Գորիսում: Հայտնաբերվել   է Proteus   vulgaris: Ք. Բերձորից  7տ   երեխայի   մոտ     Քաշաթաղի   ՀՀԾ  լաբորատորիայում   հայտնաբերվել   է   Proteus   vulgaris: ԼՂՀ-ում հաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 51.7 (70 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով:  

Չհաստատված հարուցիչով սուր աղիքային  վարակներ

1997թ-ին գրանցվել է 22 դեպք մայիս-սեպտեմբեր ամիսներին, լաբորատոր հետազոտություն չի կատարվել, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  351.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով: ԼՂՀ-ում չհաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 272.8 (359 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 1998թ-ին դարձյալ գրանցվել է 22 դեպք, հիմնականում ամռան ամիսներին, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 254.4` 100 հազ. բնակչի հաշվով, հոսպիտալացվել են  5-ը ք. Ստեփանակերտի ինֆեկցիոն հիվանդանոցում, 9 ամսեկան մեկ երեխա ուշացած հոսպիտալիզացիայի հետևանքով Ստեփանակերտի մանկական հիվանդանոցում մահացել  է սուր գաստրոէնտերոկոլիտից: ԼՂՀ-ում նշված ցուցանիշը  եղել է 267.7 (361 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 1999թ-ին գրանցվել է չհայտնաբերված հարուցիչով սուր աղիքային վարակների 6 դեպք՝ հուլիս-օգոստոս ամիսներին 1 ամսեկանից մինչև 2,5 տարեկան երեխաների մոտ, որոնք հոսպիտալացվել են Քաշաթաղի բուժ.միավորման հիվանդանոցում, լաբորատոր հետազոտման չեն ենթարկվել, նշանակվել է ախտանշանային բուժում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 66.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: ԼՂՀ-ում չհաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 174.2 (235 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2000թ-ին գրանցվել է 5 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  44.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով, բոլորն էլ մինչև 14 տարեկան երեխաների մոտ՝ 1-ը գյուղական, 4-ը քաղաքային: Երեխաներից մեկն է լաբորատոր հետազոտվել ք. Ստեփանակերտի ինֆեկցիոն մանկական հիվանդանոցում, մյուսները լաբորատոր չեն հետազոտվել: ԼՂՀ-ում այս ցուցանիշը  եղել է 192.5 (253 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2001թ-ին գրանցվել է 11 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  92.4` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 6-ը գյուղական, 5-ը քաղաքային, 8-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ են: Լաբորատոր հետազոտում կատարվել է 6-ի մոտ Երևանի, Գորիսի և Ստեփանակերտի հիվանդանոցներում: ԼՂՀ-ում չհաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 272.8 (359 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2002թ-ին գրանցվել է 24 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  193.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 14-ը գյուղական բնակիչների մոտ, 22-ը մինչև 14 տարեկան երեխաների մոտ: Լաբորատոր հետազոտություն չի կատարվել: ԼՂՀ-ում չհաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 117.2 (154 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2003թ-ին գրանցվել է 15 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 117.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով, բոլորն էլ մինչև 14 տարեկան երեխաների մոտ, 9-ը` ք. Բերձորից: Լաբորատոր հետազոտվել են երկուսը Ստեփանակերտի մանկ.ինֆեկցիոն հիվանդանոցում և Քաշաթաղի ՀՀՀ Կայանի լաբորատորիայում: ԼՂՀ-ում չհաստատված հարուցիչներով աղիքային վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 62.3 (84 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2004թ-ին  գրանցվել   է   25  դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 264.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 21-ը  մինչև  14տ  երեխաների  մոտ, 13-ը` Բերձորից: Լաբորատոր  հետազոտվել  են   25-ը` Ստեփանակերտի ինֆեկցիոն հիվանդանոցում և Քաշաթաղի  ՀՀԾ   լաբորատորիայում: ԼՂՀ-ում այս վարակներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 116 (157 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

Վիրուսային հեպատիտներ

Վիրուսային հեպատիտով, հատկապես, հեպատիտ A-ով հիվանդացությունը շրջանի համար բավականին ակտուալ խնդիր է, ինչպես ՀՀ և ԼՂՀ մյուս շրջաններում (Շ.Ձ. ԸսպՍրՈվÿվ, թ.թ. ԾպսՌՍ-ԸվՊՐպՈրÿվ, խ.հ. ԹՏրՍՈվÿվ,  2005): Ինչպես հայտնի է, Հեպատիտ A-ն բնորոշվում է սուբկլինիկական ընթացքով, որը, բնականաբար չի գրանցվում ՀՀ ծառայության կողմից (Ծ.Հ. իՈՍ, հ.Թ. թցՐփՌվՈր, 1988): Չնայած դեպքերի քիչ քանակին, հիվանդացության ցուցանիշները բավականին բարձր են:  Ըստ մեր դիտումների` հիվանդությունը հանդիպում է շրջանի ամբողջ տարածքում, սեզոնայնությունը խիստ արտահայտված չէ: 1997թ-ին գրանցվել է վիրուսային հեպատիտ B-ի 1 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  15.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով,  24 տարեկան երիտասարդի մոտ Մարաթուկ գյուղից, որը հետազոտվել և բուժվել է Գորիսի ինֆեկցիոն հիվանդանոցում: ԼՂՀ-ում վիրուսային հեպատիտ A-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 114.7 (151 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով, վիրուսային հեպատիտ B-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 8.3 (11 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 1998թ-ին Քաշաթաղում հեպատիտ A-ով հիվանդացությունը բարձր է եղել՝ 14 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  161.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 10-ը՝ հուլիսին, Մոշաթաղ գյուղում, 2-ը 1 ընտանեկան օջախից Վարդանաց գյուղում, 1-ը Կումայրի գյուղից և 1-ը Բերձոր քաղաքից: Հիվանդներից 9-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ են, հոսպիտալացվել է միայն 1-ը: 59 կոնտակտավորների կատարվել է իմունոգլոբուլին: Գրանցվել է նաև հեպատիտ B-ի 2 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 23.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 1-ը մինչև 14 տարեկան երեխա է, գյուղական բնակիչ: HBs անտիգենի նկատմամբ հետազոտությունը կատարվել է ԼՂՀ ՊՀՀԾ լաբորատորիայում, 2 դեպքում էլ հիվանդության պատճառը, ըստ համաճարակաբանական հետազոտման, նախկինում կատարված բժշկական միջամտությունն է: Հիվանդները չեն հոսպիտալացվել: ԼՂՀ-ում վիրուսային հեպատիտ A-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 244.7 (330 դեպք), վիրուսային հեպատիտ B-ով` 7.4 (10 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 1999թ-ին դարձյալ գրանցվել է հեպատիտ A-ի 14 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  156.2` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 11-ը մինչև 14 տարեկան երեխաների մոտ, 5-ը գյուղական բնակչության շրջանում: 71 կոնտակտավորների կատարվել է գամագլոբուլինային կանխարգելում: Հեպատիտ B-ի դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում վիրուսային հեպատիտ A-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 102.3(138 դեպք), վիրուսային հեպատիտ B-ով` 3.7(5 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2000թ-ին Քաշաթաղում գրանցվել է վիրուսային հեպատիտ A-ի 22 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  196.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 19-ը գյուղային, 3-ը քաղաքային: Հիվանդներից 19-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ են: Լաբորատոր հետազոտման ենթարկվել է 1-ը, հիվանդները հոսպիտալացման չեն ենթարկվել: 40 կոնտակտավորներ ենթարկվել են իմունոգլոբուլինային պատվաստման: Հեպատիտ B-ի դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում վիրուսային հեպատիտ A-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 94.3(124 դեպք), վիրուսային հեպատիտ B-ով` 17.5 (23 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2001թ-ին գրանցվել է 7 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`58.8` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 1-ը` Բերձոր քաղաքից, 5-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ են, հոսպիտալացվել են 2-ը Ստեփանակերտի ինֆեկցիոն հիվանդանոցում: Հեպատիտ B-ի դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում վիրուսային հեպատիտ A-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 94.3(124 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով, վիրուսային հեպատիտ B-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 1.5(2 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2002թ-ին գրանցվել է 15 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 121.0` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 7-ը` գյուղական բնակչության մոտ, 1-ը` ք. Բերձոր, 7-ը` ք. Կովսականում, 7-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ են: Հոսպիտալացվել են 14-ը, լաբորատոր հետազոտվել են 15-ը: Հեպատիտ B-ի դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում հեպատիտ A-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 627.7 (825 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով, հեպատիտ B-ով հիվանդացության ընդհանուր ցուցանիշը` 3.8 (5 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

2003թ-ին գրանցվել է հեպատիտ A-ի 2 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 15.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 1-ը ք. Կովսականից, մեկը` Անի գյուղից  մինչև 14 տարեկան: Հեպատիտ B-ի դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում վիրուսային հեպատիտներով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշները  եղել են  328.5 (443 դեպք) և 3.0(4 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2004թ-ին վիրուսային հեպատիտի դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում վիրուսային հեպատիտ A-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  եղել է 87.2 (118 դեպք), վիրուսային հեպատիտ B-ով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 1.5 (2 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով:  

Բրուցելյոզ

Բրուցելյոզի կանխարգելման և վերջնական վերացման համար մեծ նշանակություն ունի նրա տարածման, լանդշաֆտային և սոցիալ-տնտեսական գործոններով պայմանավորված էպիզոոդիկ և համաճարակային պրոցեսների տարածաշրջանային առանձնահատկությունների հստակ իմացությունը: Ի տարբերություն այլ զոոնոզների, բրուցելյոզի առանձնահատկությունը մի քանի տիպի հարուցիչների առկայությունն է, որոնց բնորոշ են որոշակի տերեր: Ընդ որում կարևոր է, որ պաթոգենետիկ տեսակետից բրուցելլաների տարբեր տեսակները միևնույնը չեն մարդու համար (А.Г. Маркарян, Л.С.Егорова, Е.Ф. Чарная и др. 1980): Վերաբնակեցման սկզբից սկսած շրջանում մեծամասնություն են կազմել անասնապահությամբ զբաղվող բնակչությունը: Մարդկանց տեղաշարժերի հետ շրջան են բերվել նաև բրուցելյոզի տեսակետից անապահով տնտեսություններից գյուղատնտեսական կենդանիներ, հաճախ` շրջանցելով անասնաբուժական ծառայության հաշվառումը և հսկողությունը, ինչն էլ պատճառ է դարձել բնակչության շրջանում բրուցելյոզի խոշոր բռնկումների (Լ.Վ. Պարոնյան, 2004):  1997թ-ին բրուցելյոզի բռնկում գրանցվեց Տիգրանավան և Ուռեկան գյուղերում, ք. Գորիսում և ք. Ստեփանակերտում 42 հետազոտվածներից 26-ի մոտ հայտնաբերվեց սուր բրուցելյոզ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  414.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդներից 7-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ էին: ԼՂՀ-ում նույն թվականին բրուցելյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 6.1 (8 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 1998թ-ին Քաշաթաղի նույն բնակավայրերում, ինչպես նաև Գետափ գյուղում և Բերձոր քաղաքում գրանցվեց սուր բրուցելյոզով 21 հիվանդ՝ 95 հետազոտվածներից, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 242.8` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 3-ը` Բերձորից, 3-ը`  մինչև 14 տարեկան երեխաներ: ՀՀ և ԼՂՀ անասնաբուժական ծառայությունների աջակցությամբ և անմիջական մասնակցությամբ անասունների շրջանում բռնկումը վերացվեց, հիվանդները ստացան ստացիոնար բուժում:

ԼՂՀ-ում նույն թվականին բրուցելյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 6.7(9 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 1999թ-ին շրջանում բրուցելյոզով հիվանդացության դեպքեր չգրանցվեցին, մարդկանց շրջանում կատարվել է 10 շիճուկաբանական հետազոտություն: ԼՂՀ-ում բրուցելյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 3.7(5 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2000թ-ին շրջանի Սարատակ գյուղում գրանցվել է հիվանդության 2 դեպք մեկ օջախում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 17.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնք ենթադրաբար վարակվել են Այգեստան գյուղից վերցված կաթնամթերքներից: Ընդհանուր թվով բնակչության շրջանում կատարվել է 36 շիճուկաբանական հետազոտություն: ԼՂՀ-ում նույն թվականին բրուցելյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 4.6 (6 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2001թ-ին սուր բրուցելյոզով հիվանդացման դեպքեր չեն գրանցվել: Համճարակաբանական ցուցումով 2 հոգու մոտ կատարվել է շիճուկաբանական հետազոտություն: ԼՂՀ-ում նույն թվականին բրուցելյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 1.5 (2 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2002թ-ին գրանցվել է բրուցելյոզով հիվանդացման 1 դեպք Ուռեկան գյուղում, հիվանդացության ընդհանուր ցուցանիշը  8.1`100 հազ. բնակչի հաշվով: Քանի որ հիվանդը նոր էր տեղափոխվել Քաշաթաղի շրջան՝ հիվանդության պատճառը չպարզվեց: Համաճարակաբանական ցուցումով մարդկանց շրջանում կատարվել է 28 շիճուկաբանական հետազոտություն: ԼՂՀ բրուցելյոզով հիվանդացության ցուցանիշը եղել է 3.0 (4 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2003թ-ին կատարվել է 19 շիճուկաբանական հետազոտություն, հիվանդության դեպքեր չեն գրանցվել: 2004թ-ին   բրուցելյոզի   նկատմամբ էպիդ ցուցումով  Ռոզ-Բենգալի  եղանակով հետազոտվել   են   2   անասնատերեր, բացասական   արդյունքով: : ԼՂՀ-ում նույնպես 2003-2004 թվականներին բրուցելյոզով հիվանդացության դեպքեր չեն գրանցվել:

Տուբերկուլյոզ

Տուբերկուլյոզը տարածված է աշխարհի համարյա բոլոր երկրներում: Հետազոտութունները ցույց են տվել, որ տուբերկուլյոզի տարածումը զուգակցվում է որոշակի փոխկապակցված գործոններով, ինչպիսիք են սոցիալ-տնտեսական դժվարությունները, բնակչության տեղաշարժերի աճը, այսպես կոչված □ռիսկի□ խմբի առաջացումը (ծայրահեղ աղքատներ, անտուններ), հիվանդության դեղորայքակայուն ձևերի առաջացումը, անբավարար սանիտարահիգիենիկ պայմանների առկայությունը և այլն (G. Sahakyan, 2005): Այս տեսակետից զարմանալի չէ որոշ տարիների տուբերկուլյոզով բարձր հիվանդացությունը չկազմավորված և մինիմալ սանիտարահիգիենիկ պայմանների չունեցող տարածաշրջանում:  1997թ-ին Գորիսի ինֆեկցիոն հիվանդանոցում գրանցվել է տուբերկուլյոզային մինինգիտի դեպք Հակ գյուղի 24-ամյա տնային տնտեսուհու մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  15.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: ԼՂՀ-ում նույն թվականին տուբերկուլյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 25.8 (34 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

1998 և 1999թթ-ին հիվանդության դեպքեր չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում նույն թվականներին տուբերկուլյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 56.3 (76 դեպք) և 18.5 (25 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2000թ-ին գրանցվել է շնչառական օրգանների տուբերկուլյոզի 5 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 44.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 3-ը Բերձոր քաղաքում, 2-ը՝ Կովսականում: Հիվանդներից 1-ը ՆԳ-ի աշխատակից էր, 1-ը` 6 տարեկան չկազմակերպված երեխա էր, մյուսները չեն աշխատել: Հիվանդները հոսպիտալացվել են ք.Աբովյան և ք. Ստեփանակերտի տուբ.դիսպանսերում: ԼՂՀ-ում 2000թ-ին տուբերկուլյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 16.0 (21 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2001թ-ին գրանցվել է շնչառական օրգանների տուբերկուլյոզի 3 դեպք՝, Կավսական քաղաքում, Ջանֆիդա և Հոչանց գյուղերից, չաշխատող մեծահասակների մոտ, որոնք հոսպիտալացվել են Ստեփանակերտի տուբ.դիսպանսերում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 25.2` 100 հազ. բնակչի հաշվով: ԼՂՀ-ում նույն թվականին տուբերկուլյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 20.5 (27 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2002թ-ին գրանցվել է 7 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  56.5` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 2-ը՝ ք. Բերձորում, 5-ը՝ Սուս, Վարդանանց, Մշենի, Հարար, Դրախատիկ գյուղերում: Հիվանդները ոչ մի տեղ չաշխատող մեծահասակներ էին, հոսպիտալացվել են Ստեփանակերտի տուբ.դիսպանսերում: ԼՂՀ-ում (առանց Քաշաթաղի) 2002-ին տուբերկուլյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 17.5 (23 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2003թ-ին գրանցվել է 3 դեպք ք. Միջնավանից, Մարաթուկ և Վարդանանց գյուղերում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 23.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդներից մեկը նոր զորացրված էր, հոսպիտալացվել է ք. Աբովյանի տուբ.դիսպանսերում, 2-ը՝ չաշխատող մեծահասակներ են, հոսպիտալացվել են Ստեփանակերտի տուբ.դիսպանսերում: ԼՂՀ-ում նույն ցուցանիշը եղել է 23.7 (32 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2004թ-ին գրանցվել   է  1  դեպք   մեծահասակի   մոտ   ք.Բերձորից, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 10.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդը   չէր   աշխատում, հոսպիտալիզացվել  է    ք.Ստեփանակերտի    տուբ. դիսպանսերում: ԼՂՀ-ում նույն թվականին տուբերկուլյոզով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 14.8 (20 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

Հիվանդների ախտորոշումը, բուժումը, կոնտակտավորների հետազոտումը և հետագա հսկողությունը իրականացվել է ֆրանսիական «Բժիշկներ առանց սահմանի» կազմակերպությունը:

Քոս 

Անբարենպաստ կենցաղային պայմանների պատճառով շրջանում բավականին տարածված է: 

1998թ-ին գրանցվել է 158 դեպք 102 ընտանեկան օջախներում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 1827.0` 100 հազ. բնակչի հաշվով: ԼՂՀ-ում 1997թ-ին քոսով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 245.4 (323 դեպք), 1998 թ-ին` 257.3 (347 դեպք), 1999 թ-ին` 233.5 (315 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

2000թ-ին Քաշաթաղի շրջանում գրանցվել է Քոսի հիվանդացության 56 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 500.4` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 29-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ: ԼՂՀ-ում նույն թվականին քոսով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը եղել է 182.6 (240 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով:  

2001թ-ին Քաշաթաղի ՀՀՀԿ-ը ստացել է քոսի 9 շտապ հաղորդում, որոնցից 6-ը մեկ ընտանեկան օջախից, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  75.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Համապատասխան ցուցանիշը ԼՂՀ-ում` 2001թ-ին` 191.7 (252 դեպք), 2002թ-ին` 100.4(132 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

2003թ-ին շրջանում գրանցվել է 15 քոսով հիվանդ՝ 3-ը մեկ ընտանեկան օջախից Առքելոց գյուղից, 7-ը 1 ընտանեկան օջախից Քարեգահ գյուղից, 5-ը ք. Բերձորից առանձին դեպքեր, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  117.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Նույն ցուցանիշը ԼՂՀ-ում`  81.1 (112 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

2004թ-ին Քաշաթաղում գրանցվել է քոսի 1  դեպք` գ.Միրիքից 1տ  երեխայի  մոտ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 10.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Համապատասխան ցուցանիշը ԼՂՀ-ում` 2004թ-ին` 57.6 (78 դեպք) ` 100 հազ. բնակչին: Հիվանդները ենթարկվել  են   դեղորայքային   բուժման: Օջախներում կատարվել է եզրափակիչ ախտահանում քլորոֆոսի լուծույթով:    

Տրիխոֆիտիա

2001թ-ին գրանցվել է հիվանդության 1 դեպք՝ դպրոցական Շիրակ գյուղից, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 8.4` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2002թ-ին գրանցվել է 2 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 16.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով, 1-ը` ք. Բերձորից՝ 56 տարեկան, մյուսը գ. Մշենիից՝ դպրոցական: 2003թ-ին արձանագրվել է հիվանդության 1 դեպք՝ 3 տարեկան երեխայի մոտ Արտաշեն գյուղում, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 7.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2001-2003թթ-ին ԼՂՀ-ում տրիխոֆիտիայով հիվանդացությունը եղել է համապատասխանաբար` 25.9 (34 դեպք), 22.8 (30 դեպք) և 22.2 (30 դեպք) ` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2004թ-ինՔաշաթաղում հիվանդության դեպքեր չեն գրանցվել: Հիվանդները ենթարկվել են հոսպիտալացման և դեղորայքային բուժման Ստեփանակերտում:   

Սեպսիս 

2004թ-ին գրանցվել է 1 դեպք  մինչև 1 ամս. երեխայի  մոտ ք.Բերձորից, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 10.6` 100 հազ.  բնակչի հաշվով: Հետազոտվել է ք.Ստեփանակերտի մանկ.  հիվանդանոցում:  

Հելմինթոզներով հիվանդացությունը

Մակաբուծաբանների առջև ավելի սուր և հրատապ խնդիրներ կան դրված, սակայն առավել զանգվածային և նշանակալից խնդիր, քան բնակչության առողջացումը հելմինթոզներից, չկա (Թ.Ը. ԺՈՉՌՊÿվՓ Թ.Ը., 1997):  Հելմինթոզների դեմ պայքարի և կանխարգելման կազմակերպման հիմքում վարակի աղբյուրի բացահայտումն է: Այս կամ այն հելմինթոզի ախտորոշումը դրվում է միայն լաբորատոր հետազոտությունների արդյունքով (Ժ.ղ. հՈչՏÿվ, 2005): Քաշաթաղի շրջանում մինչև 2002 թվականը, մակաբուծաբանական լաբորատորիայի բացակայության  և հելմինթոզների լաբորատոր հայտնաբերման անհնարինության  պայմաններում, հելմինթոզներով հիվանդացության ուսումնասիրությունը կատարվել է ըստ հիվանդների գանգատների: 1997թ-ին Տենիարինխոզին բնորոշ գանգատներով դիմել են 12 հիվանդ, գյուղական բնակիչներ,  որոնցից 7-ը`  մինչև 14 տարեկան երեխաներ, կանայք` 7: Ասկարիդոզի համար դիմել են 24 հիվանդ, որոնցից` 13 կին, 9-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 8-ը` գյուղական բնակիչներ: Էնտերոբիոզի համար դիմել են 94 հիվանդ, որոնցից` 46 կին, 68-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 62-ը` գյուղական բնակիչներ: 1998թ-ին Ասկարիդոզի գանատներով դիմել են 12 հիվանդ, որոնցից` 7 կին, 5-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 8-ը` գյուղական բնակիչներ: Էնտերոբիոզի համար դիմել են 116 հիվանդ, որոնցից` 17 կին, 84-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 84-ը` գյուղական բնակիչներ: 1999թ-ին Էնտերոբիոզին բնորոշ գանգատներով  դիմել են 134 հիվանդ, որոնցից` 15 կին, 104-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 101-ը` գյուղական բնակիչներ: Ասկարիդոզի գանգատներով դիմել են 15 հիվանդ, որոնցից` 2 կին, 12-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 10-ը` գյուղական բնակիչներ: Տենիարինխոզին բնորոշ գանգատներով դիմել են 10 հիվանդ, որոնցից 6-ը` գյուղական բնակիչներ,  5-ը`  մինչև 14 տարեկան երեխաներ, կանայք` 4: 2000թ-ին Էնտերոբիոզի գանգատներով դիմել են 254 հիվանդ, որոնցից` 125 կին, 157-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 145-ը` գյուղական բնակիչներ: Տենիարինխոզին բնորոշ գանգատներով դիմել են 4 հիվանդ, որոնցից 2-ը` գյուղական բնակիչներ,  1-ը`  մինչև 14 տարեկան երեխաներ, կանայք` 3: 2001թ-ին Ասկարիդոզի գանատներով դիմել են 11 հիվանդ, որոնցից` 5 կին, 4-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 7-ը` գյուղական բնակիչներ: Էնտերոբիոզի գանգատներով դիմել են 85 հիվանդ, որոնցից` 21 կին, 64-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 71-ը` գյուղական բնակիչներ: 2002թ-ին արդեն մակաբուծաբանական լաբորատորիայում հետազոտվել է 72 քսուկ, հայտնաբերվել է Ասկարիդոզով 15 հիվանդ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  121.0` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 4-ը` կին, 9-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 11-ը` գյուղական բնակիչներ, Էնտերոբիոզով 16 հիվանդ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 129.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 5-ը` կին, 11-ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 11-ը` գյուղական բնակիչներ,  տենիարինխոզով`  2 հիվանդ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  16.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով,  որոնցից 2-ը` գյուղական բնակիչներ: 2003թ-ին հետազոտվել է 235 քսուկ, հայտնաբերվել է Ասկարիդոզով 21 հիվանդ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  165.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից` 12 մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 7-ը` կին, բոլորը` քաղաքային բնակիչներ,   Էնտերոբիոզով 19 հիվանդ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  149.4` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից` 8-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 3-ը` կին, 2-ը` գյուղական բնակիչներ,  տենիարինխոզով` 2 հիվանդ, հիվանդացության ընդհանուր ցուցանիշը` 15.7` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

2004թ-ին հետազոտվել է 323 քսուկ, հայտնաբերվել է Ասկարիդոզով 22 հիվանդ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  233.0` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից` 7 մինչև 14 տարեկան երեխաներ, 8-ը` կին, 16-ը` գյուղական բնակիչներ, Էնտերոբիոզով 25 հիվանդ, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  264.0` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից` 18-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ,  5-ը` կին, 17-ը` գյուղական բնակիչներ:   Մալարիայի համաճարակաբանական իրավիճակը  Քաշաթաղի շրջանում  Հայաստանում և հարակից տարածքներում մակաբուծային հիվանդությունների և մասնավորապես մալարիայի տարածման հետազոտություններ կատարվել են մի շարք հեղինակների կողմից (Ա.Ե. Մկրտչյան և ուրիշներ, 2002, Г.Е. Григорян, 2003, Լ.Մ. Ավետիսյան, 2004, А. Айрапетян, 2005):  Մալարիան մարդկությանը հայտնի ամենահին և տարածված հիվանդություններից է: Հայաստանի երկրամասային ախտաբանության մեջ այն միշտ իր ուրույն տեղն է ունեցել և միայն 31 տարի 1963-1994 թթ. Հայաստանում մալարիան լիկվիդացվել է (С.А. Блинкин,1969; Чубкова А.И. и др. 1973; Ц.М. Казанчян, 1988): Մալարիայի դեմ բազմամյա պայքարի փորձը ցույց է տվել, որ համաճարակները չեն որոշվում որևէ մի առանձին գործոնով: Մալարիայի դեմ պայքարի հաջողության բաղադրիչներից է մալարիոլոգիական իրավիճակի կանխատեսումը` առանձին շրջաններում համաճարակաբանական, միջատաբանական, բնապահպանական և սոցիալ-տնտեսական պայմանների քննության միջոցով (В.П. Сергиев и др., 1951, 1968, А.Я. Лысенко и др., 1980, 1999, А.Ш. Кешишян, Д.В. Манукян, 2003):  1994թ-ին Հայաստանում նորից գրանցվել է մալարիայի առաջին տեղական դեպքը, մալարիայի վերացումից հետո (Davidiants et al., 1998).  Այդ տարի արձանագրվել է մալաիայի 196 բերովի դեպք (5,1- 100 հզր. բնակչի հաշվով)  քաղաքացիական բնակչության և զինծառայաողների շրջանում: Մալարիայի բոլոր դեպքերի հարուցիչը P. vivax.-ն Էր:  Հայաստանի 81 տարածաշրջաններից 30-ում արձանագրվել են մալարիայի դեպքեր: 1998-ին տեղական դեպքերի 89% արձանագրվել է Մասիսի շրջանում և Արարատյան դաշտավայրի Թուրքիայի սահմանամերձ տարածաշրջաններում (В.П. Сергиев и др., 2004, 2005, Ф. Северини и др.,2005, V.P.Sergiev, 2005):  

Քաշաթաղի շրջանի տարածքը միշտ էլ համարվել է մալարիայի էնդեմիկ օջախ (И.А. Ахундов, 1940, Д.Н.Засухин, Н.Н. Плотников, 1953) Սկսած 1997թ-ից, նաև կապված ՀՀ-ում և ԼՂՀ սահմանամերձ տարածքներում համաճարակային իրավիճակի սրացման հետ, վերաբնակեցվող Քաշաթաղի շրջանի հարավային բնակավայրերում արձանագրվեցին առաջին տեղական դեպքերը (Լ.Վ. Պարոնյան, 2005):

1997թ-ին գրանցվեց եռօրյա մալարիայի 8 դեպք, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 127.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 4-ը Միջնավան քաղաքում, 4–ը` Գետափ, ՈՒռեկան, Տիգրանավան գյուղերում, այդ թվում` 2-ը մի ընտանիքից 12 և 15 տարեկան երեխաներ: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 144.4 (190 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

1998թ-ին արձանագրվեց 27 դեպք 54 հետազոտվածից, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  312.2` 100 հազ. բնակչի հաշվով, որոնցից 4-ը հյուսիսային Գանձա գյուղում՝  բերովի դեպքեր Արարատի մարզից նոր տեղափոխված մի ընտանիքում, մյուսները` ՈՒռեկան, Գետափ, Տիգրանավան, Վարդաբաց, Երիցվանք, Արտաշատ, Մարաթուկ, Շիրակ, Այգեհովիտ, Հայկազյան գյուղերում, Միջնավան և Կովսական քաղաքներում: Հիվանդներից 7-ը մինչև 14 տարեկան երեխաներ էին: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 160.9 (217 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

1999թ-ին գրանցվեց 10 դեպք 19 հետազոտվածներից, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  111.6` 100 հազ. բնակչի հաշվով,  ընդ որում արդեն նաև՝  Բերձոր քաղաքում ոչ մի տեղ չմեկնած մեծահասակի մոտ, ինչպես նաև` Վուրգավան, Քարաշեն, Հայկազյան  Փակահան Վարդաբաց, Երիցվանք, Կումայրի, Հալե գյուղերում: Հիվանդներից մեկն էր մինչև 14 տարեկան երեխա: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 39.3 (53 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2000թ-ին կատարվել է 76 հոգու արյան հաստ կաթիլի և քսուկի հետազոտություն, որոնցից  3-ի  մոտ  հայտնաբերվել  է  P. Vivax`  Հայկազյան, Հալե, Մամարք գյուղերում,  հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 26.8` 100 հազ. բնակչի հաշվով, մինչև 14 տարեկան հիվանդներ չեն գրանցվել: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 2.3 (3 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2001թ-ին հետազոտվել են 53 հիվանդներ, որոնցից 13-ի մոտ հայտնաբերվել է մալարիայի հարուցիչը, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  109.2` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդները Քաշունիկ, Քարաշեն, Հալե, Դավթումաս, Այգեստան, Իշխանաձոր, Հայկազյան գյուղերի բնակիչներ էին, 4 – ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության դեպքեր 2001թ-ին չեն գրանցվել: 

2002թ-ին մալարիան բացահայտելու նպատակով վերցվել է արյան հաստ կաթիլ և քսուկ 24 հոգու, որոնցից 16-ի մոտ հայտնաբերվել է   P. Vivax, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը  129.1` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդները Քաշունիկ, Վերին Քաշունիկ, Այգեհովիտ, Իշխանաձոր, Արծվաշեն, Փակահան, Երիցվանք, Վարդանանց, Տիգրանավան, Գետափ գյուղերի, Բերձոր և Միջնավան քաղաքների բնակիչներ էին, 3 – ը` մինչև 14 տարեկան երեխաներ: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 2.3 (3 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 

2003թ-ին հետազոտվել է 17 հիվանդ, որոնցից 9-ի մոտ հաստատվել է մալարիա հիվանդությունը, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը` 70.8` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդները Գետափ, Հալե, Հակարի, Այգեհովիտ, Քաշունիկ, Ծաղկաբերդ, Խաչինտափ գյուղերի, Բերձոր  և  Կովսական քաղաքների բնակիչներ էին: Հիվանդները բոլորը մեծահասակներ էին: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 0.7 (1 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով: 2004թ-ի   ընթացքում մալարիան   բացահայտելու  նպատակով վերցվել  է   արյան   հաստ   կաթիլ   և   քսուք   16   հոգուց,  որոնցից   5-ի  մոտ   հայտնաբերվել   է   մալարիայի   հարուցիչը, հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը`  52.9` 100 հազ. բնակչի հաշվով: Հիվանդացածները Մարտունաշեն, Քաշունիկ, Իշխանաձոր, Տիգրանավան գյուղերի բնակիչներ էին, 1 – ը` 14 տարեկան երեխա: ԼՂՀ-ում մալարիայով հիվանդացության ինտենսիվ ցուցանիշը 3.0 (4 դեպք)` 100 հազ. բնակչի հաշվով:

Մեր կողմից ուսումնասիրվել է նաև Մալարիայով հիվանդացության դինամիկան Քաշաթաղի շրջանում ըստ ամիսների:  Հունվար - մայիս ամիսների ընթացքում արձանագրված դեպքերը երկարատև ինկուբացիայով հիվանդներն են, որոնք վարակվել են նախորդ համաճարակաբանական սեզոնի վերջում: Ամենամեծ տեսակարար կշիռ ունեն օգոստոս ամսին հիվանդացածները (27.4 %), տեսակարար կշռով երկրորդ տեղն են գրավում հուլիս ամսին հիվանդացածները (15.4 %), երրորդը` սեպտեմբեր (14,3 %):

Հետազոտության բոլոր տարիներին հիմնականում նկատվել է հիվանդացության գրանցման նույն օրինաչափությունը, ինչը թույլ է տալիս ներկայացնել մալարիայով հիվանդացության միջին տարեկան սեզոնայնությունը: Ինչպես երևում է նկարից, մայիս ամսից նկատվում է մալարիայով հիվանդացության աճ, ամենաբարձր մակարդակը գրանցվում է օգոստոսին, այնուհետև նկատվում է հիվանդացության անկում, ինչը բնորոշ է մալարիայի սեզոնայնությանը և համապատասխանում է գրականության տվյալներին:

Քաշաթաղի  շրջանում  Մալարիայով  հիվանդացության  դեպքերի բաշխվածությունը  ըստ  ամիսների  1997 - 2004 թթ.  (բացարձակ  թվերով)  Մեր կողմից ուսումնասիրվել է նաև մալարիայով հիվանդացության կախվածությունը սեռից և տարիքից: 1997-2004 թվականների ընթացքում գրանցված հիվանդության դեպքերի դասակարգումը կատարվել է Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպության կողմից ընդունված այս կամ այն տարիքային խմբին պատկանելիության տեսակերից: Մալարիայով հիվանդացության կառուցվածքում կանանց հիվանդացության դեպքերի թվի տեսակարար կշիռը կազմել է 27.5 %: Ըստ տարիքի հիվանդացության բաշխվածության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հիվանդությունը առավել հաճախ հանդիպում է հիմնականում 11-20 –ից մինչև 41-50 տարիքային խմբերում համարյա հավասարապես, առավել ակտիվ տարիքի անձանց մոտ, ովքեր ավելի շատ են գտնվում շենքերից դուրս և որոնց մոտ մոծակների հետ շփման հավանականությունը ավելի մեծ է:

Այսպիով, Մալարիայի դեպքեր գրանցվում են բոլոր տարիքային խմբերում անկախ սեռից: Հիվանդացությունը բնորոշվում է սեզոնայնությամբ: Հիվանդության դեմ արդյունավետ պայքարի կազմակերպման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել սեզոնի սկիզբը և վերջը, կազմակերպել բակային համայցներ, հիվանդների ակտիվ և վաղ հայտնաբերում, համապատասխան բուժում, բնակչության և զինծառայողների շրջանում անցկացնել քիմիոկանխարգելիչ միջոցառումներ և սանիտարա - լուսավորչական աշխատանք: 1997–2004թթ. ընթացքում Քաշաթաղի   տարածաշրջանի   զինվորական   կոմիսարիատի   աջակցությամբ,   ՀՀ   պաշտպանության   ՆԳ, ԱԱ   և   Առողջապահության   նախարարների   31.05.99թ   256  հրամանի   հիման   վրա`   անցկացվել   է   մալարիայի   էնդեմիկ   գոտիներից   զորացրված    զին.  ծառայողների   հաշվառում   և   դիսպանսեր   հսկողություն`  զուգակցված   կանխարգելիչ   դեղորայքային   բուժման   հետ:  

1998-2000 թվականներին շրջանի հարավային բնակավայրերում կատարվել է քիմիոպրոֆիլակտիկա Քլորոկվինի հաբերով:  

Միջատաբանական իրավիճակը տարածաշրջանում  լիովին  պարզված չէ: Մոծակների տարածվածությունը ուսումնասիրվել է մեր կողմից (Л.В. Паронян, 2005): Շրջանի տարածքում, ինչպես և Հայաստանի հանրապետության տարածքում (Манукян Д.В., 1975, Кешишян А.Ш., 2005) հայտնաբերվել են Anopheles  ցեղի  մոծակների  6  տեսակներ՝  Anopheles maculipennis, Anopheles hyrcanus, Anopheles  claviger,  Anopheles  superpictus,  Anopheles  sacharovi,   Anopheles plumbeus, մալարիայի պլազմոդիումների սպեցիֆիկ փոխանցողները, որոնց օրգանիզմում հարուցիչը անցնում է զարգացման  որոշակի  փուլ:  Առավել տարածվածություն և,   հետևաբար`  համաճարակաբանական  նշանակություն ունի  Anopheles  maculipennis  տեսակը, որը հանդիպում է ամենուրեք:  Anopheles  hyrcanus – ը հանդիպում է Արաքս գետի հովտում  և ճահճացած եղեգնուտներում, հաճախ է լինում տներում: Anopheles  claviger տեսակը հանդիպում է Արաքս գետի հովտում գրունտային սնուցում ունեցող ջրամբարներում, իմագոն զգալի քանակով հանդիպում է գարնանը և ամռան սկզբում: Anopheles  superpictus – ը զարգանում է գրունտային սնման փոքրիկ գետակներում: Anopheles  sacharovi – ն հիմնականում հանդիպում է ամառվա երկրորդ կեսին  անասնագոմերում, տարածված է Արաքս գետի հովտում: Anopheles plumbeus տեսակը հանդիպում է շատ քիչ քանակությամբ, հատուկենտ օրինակներով անտառոտ վայրերում, ծառերի փչակներում:  Այսպիսով, շրջանի  տարածքում  մալարիայի  հիմնական փոխանցողն է Anopheles maculipennis-ը, իսկ սեզոնի վերջում համաճարակաբանական իրադրությունը ծանրացնում է Anopheles sacharovi-ն: Ջրականգերի ուսումնասիրության, մոծակների թրթուրների սիստեմատիկ դիտարկումների, հավաքման և տարբերակման հիման վրա մենք եկել ենք այն եզրահանգման, որ համաճարակաբանական սեզոնի ընթացքում ջրականգերի մեծամասնությունը անոֆելոգեն են: Լուրջ վտանգ են ներկայացնում քաղաք Բերձորի և նրանից հարավ ընկած տարածքում Հակարի և Որոտան գետերի գրպանիկները, որոնցում բույսերի, քարերի առկայության, հունի անհարթության պատճառով ժամանակավոր կամ մշտական ջրականգեր են առաջանում:

Anopheles-ի տարածման վրա ազդում են այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են կլիման (ջերմաստիճանը, տեղումները, խոնավությունը, քամիները), ռելիեֆը և բուսականությունը:  Մալարիայի  փոխանցող  մոծակները հատկապես  խիստ  զգայուն  են  շրջակա  միջավայրի ջերմաստիճանային պայմանների նկատմամբ, որն էլ որոշում է Anopheles-ի արեալի սահմանները: Շրջանի նշված տարածքների ջերմաստիճանային պայմանները թույլ են տալիս Anopheles-ի  թրթուրների  առկայությունը ջրամբարներում և մոծակի օրգանիզմում մալարիայի պլազմոդիումի զարգացումը: Մոծակների տարածմանը մեծապես ազդում են նաև տեղումները և խոնավությունը: Առատ տեղումները կարող են առաջացնել գետերի վարարումներ և մոծակների թրթուավոր պոպուլյացիայի արտահոսք: Այլ դեպքերում` առատ տեղումները կարող են բերել գետերում հեղեղատների և բազմաթիվ անոֆելոգեն ջրամբարների առաջացմանը հարթ տարածքներում և նպաստել մալարիայի համաճարակների առաջացմանը: Եվ ընդհակառակը` անսովոր երկար երաշտը բերում է  գետերի ծանծաղում, նրանց հունի փոփոխման մանր ջրամբարների շղթայի, բարենպաստ` փոխանցողի մասսայական ձվադրմանը, որը նույնպես բերում է մալարիայի  հիվանդացության բարձրացմանը: Ռելիեֆը ինքնին մոծակի արեալը որոշող գործոն չէ, Anopheles-ի բիոտիպները հանդիպում են ինչպես հարթավայրերում, այնպես էլ` լեռնոտ վայրերում: Սակայն ռելիեֆի անուղղակի ազդեցությունը շատ մեծ է, քանի որ այն որոշում է ջրերի հոսքի համակարգը, և դրանով` Anopheles-ի  թրթութների տեղակայման համար բարենպաստ ջրամբարների առկայությունը,  մակերեսը և տեսակը: Մալարիայի փոխանցող մոծակների ցերեկային թաքստոցներ են ծառայում բնակելի կացարանները, նկուղները, բակային կառույցները, գոմերը և այլ շինություններ:

Համաձայն մեր տվյալների՝ սեզոնի ընթացքում մոծակների միջին թվային առատությունը մեկ որսի արդյունքում տարբեր գյուղերում (Սուս, Ծաղկաբերդ, Գետափ, Տիգրանավան, Գետամեջ, Իշխանաձոր, Քաշունիք, Վերին Քաշունիք, Վարդաբաց, Կումայրի, Փակահան) տատանվում էր 37,3-ից մինչև 58,7: Anopheles մոծակներով առավել բնակեցված էին Սուս, Քաշունիք, Վարդաբաց գյուղերը:  Հաշվի առնելով շրջանի տարածքի մեծ մասի (մոտավորապես 2000 քառ. կմ) մալարիոգեն պոտենցիալը` սպասելի է ինֆեկցիայի հետագա տարածումը շրջանում և հիվանդացության սպորադիկ դեպքերի վերաճումը համաճարակային բռնկումների: Տարածքի  մալարիոգենությունը  որոշվում է գործոնների հետևյալ կոմպլեքսով.

1. Օդի ջերմաստիճանը, որը նպաստում է փոխանցողի օրգանիզմում սպորոգոնիայի իրականացմանը:  Ջերմաստիճանային  գործոնը գնահատելու համար տարվա ջերմաստիճանային կորագծի վրա նշել ենք էֆեկտիվ սպորոգոնիա ապահովող ջերմաստիճանային ռեժիմի սկիզբը և վերջը,  իսկ  նրա մեջ`  ժամանակաշրջանային հատվածները, որոնց ընթացքում սպորոգոնիան արագանում (դանդաղում) է, որն իր հերթին արագացնում (դանդաղեցնում) է ինֆեկցիայի տարածումը:  
2. Էնտեմոֆաունայում մալարիայի հարուցիչներով վարակմանը ընկալունակ  Anopheles մոծակների առկայությունը:  
3. Մոծակների էգերի` համաճարակաբանական վտանգավոր հասակին հասնելու հնարավորությունը:  
4. Մոծակների քանակությունը և մարդու հետ նրա կոնտակտի հնարավորությունը: Մոծակների քանակությունը որոշվում է դաշտային հետազոտություններով: Մարդկանց և մոծակների շփման հնարավորությունը կախված է ձվադրման վայրերի և բնակավայրերի հեռավորությունից, մոծակների ակտիվությունից և այլն: 
5. Մալարիայի հարուցիչների նկատմամբ ընկալունակ բնակչության առկայությունը: Ինչպես հայտնի է, հայկական պոպուլյացիան մալարիայի նկատմամբ չունի բնածին կամ ձեռքբերովի իմունիտետ: 

Մայիս - հոկտեմբեր ամիսներին մոծակների քանակության և հարձակումների ակտիվության սեզոնային ընթացքի վերաբերյալ մեր կատարած դիտարկումները, ինչպես նաև հիդրոօդերևութաբանական ծառայության տվյալները օրվա միջին ջերմաստիճանի վերաբերյալ 2002-2004 թվականների ընթացքում`  թույլ են տվել որոշելու մալարիայի փոխանցման  սեզոնի  տևողությունը  և  որոշել  առավել  վտանգավոր ժամանակահատվածները:

98-2000 թվականներին կատարվել է մալարիայի օջախների մշակում Սոլֆակի լուծույթով: Այժմ շրջանում կատարվում են մանր հիդրոտեխնիկական աշխատանքներ և ջրականգերի մշակում թրթուրասպան հատկությամբ օժտված պատրաստուկով` բակտոկուլիցիդով, որը, ինչպես ցույց են տվել մեր հետազոտությունները, զգալիորեն իջեցրել է մալարիայի մոծակների պոպուլյացիայի քանակությունը:  

3 Իմունոկանխարգելման կազմակերպումը Քաշաթաղի շրջանում 

Վարակիչ հիվանդությունների դեմ ամենօրյա պաքարում, ըստ որոշ հեղինակների, ամենամեծ հաջողություններ գրանցվել են բնակչության իմմունիզացիայի բնագավառում: Ստեղծվել են նոր պատվաստանյութեր, կատարելագործվել են գոյություն ունեցողները (J.W.G. Smith, 1981): Ինչպես նշվում է գրականության մեջ, Իմունիզացիայի ազգային ծրագրերը, որոնք ուղղված են երկրում գոյություն ունեցող առողջապահական ինֆրակառուցվածքների առավելագույն օգտագործմանը, ի վիճակի չեն  հասնելու բարձր ընդգրկվածության մանկական  կոնտինգենտի շրջանում, այդ կառուցվածքների անբավարար զարգացման պատճառով: Այդ պատճառով ներկայումս շատ զարգացող երկրներ կիրառում են շարժական դաշտային բրիգադներ, որոնք մեկնելով հեռավոր բնակավայրեր, նպաստում են այդ ցուցանիշի բարձրացմանը: Այդ կապակցությամբ, վերջին տարիներին, հիմնականում Unicef-i նախաձեռնությամբ կազմակերպվում են կոմպանիաներ`  իմունիզացիայի  ազգային օրեր և այլն, որոնք կոչված են նպաստելու պատվաստումներով բնակչության ընդգրկվածության մեծացմանը: Այդպիսի կոմպանիաների անցկացումը դրական արդյունք է տվել: Վերջնական նպատակն է երկրում առողջապահական ինֆրակառուցվածքների ուժեղացումը, որպեսզի դրանք ամբողջությամբ իրենց վրա վերցնեն ազգաբնակչության իմունիզացիայի իրականացման գործունեությունը` մշտական պլանային հիմունքներով: Այլ խոսքերով` մասսայական կոմպանիաների անցկացումը պետք է դիտվի և օգտագործվի միայն որպես օգնող, այլ ոչ թե հիմնական մոտեցում Իմունիզացիայի իրականացմանը (С.К. Литвинов, А.Я. Лысенко, 1990): Այսպես, մինչև 1997 թվականը Քաշաթաղի շրջանում պլանային պատվաստումները կազմակերպվել են ԼՂՀ Պետական Հիգիենիկ ծառայության կողմից տուրային եղանակով` շրջիկ բրիգադների միջոցով: 1997թ-ից արդեն շրջանի բուժաշխատողների ուժերով սկսեցին իրականացվել կանխարգելիչ պատվաստումները:

1997 - 1998թթին Քաշաթաղի շրջանի բնակչությունը ևս  ընդգրկվեց Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ կատարվող մասսայական պատվաստումներում, մեծահասակների շրջանում կատարվեց 4417 կրկնապատվաստում: 

1998 – 2000թ-ին ի կատարումն Պոլիոմիելիտի վերացման ազգային ծրագրի կազմակերպվեցին ազգային իմունիզացիայի օրեր, որոնց ընթացքում Պոլիոմիելիտի դեմ մասսայական պատվաստումներ ստացան 966 երեխաներ 1997թ-ին Քաշաթաղի շրջանում կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ` 124 պատվաստում, 66` 1-ին կրկնապատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ` 4156 մասսայական կրկնապատվաստում, Կարմրուկի դեմ` 99 պատվաստում և 61` կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 32 պատվաստում: 

1998թ-ին կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ`  46 պատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ` 261 կրկնապատվաստում, Պոլիոմիելիտի դեմ` 206 մասսայական կրկնապատվաստում Կարմրուկի դեմ` 58 պատվաստում և 44` կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 84 պատվաստում, 114` կրկնապատվաստում: 

1999թ-ին կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ`  100 պատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ` 239 կրկնապատվաստում, Պոլիոմիելիտի դեմ` 605 մասսայական կրկնապատվաստում Կարմրուկի դեմ` 91 պատվաստում և 48` կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 112 պատվաստում,  3` կրկնապատվաստում, համաճարակային խոզուկի դեմ` 498 պատվաստում: 2000թ-ին կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ`  129 պատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ` 277 կրկնապատվաստում, Պոլիոմիելիտի դեմ` 151 մասսայական կրկնապատվաստում Կարմրուկի դեմ` 133 պատվաստում և 175` կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 128 պատվաստում,  153` կրկնապատվաստում, համաճարակային խոզուկի դեմ` 179 պատվաստում: 

2001թ-ին կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ`  116 պատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ` 237 կրկնապատվաստում, Կարմրուկի դեմ` 100 պատվաստում և 113` կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 194 պատվաստում,  65` կրկնապատվաստում:  2002թ-ին կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ`  259 պատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ` 208 կրկնապատվաստում, Կարմրուկի դեմ` 238 պատվաստում և 160` կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 129 պատվաստում,  4` կրկնապատվաստում:  2003թ-ին կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ`  170 պատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ 188`  կրկնապատվաստում, Կարմրուկի դեմ` 173 պատվաստում և 144 կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 145 պատվաստում,   Վիրուսային   հեպատիտ   B - ի դեմ` 57 պատվաստում: 2004թ-ին կատարվել է Դիֆթերիայի, Կապույտ հազի, Փայտացման և Պոլիոմիելիտի դեմ`  11 պատվաստում, Դիֆթերիայի և Փայտացման դեմ` 16 կրկնապատվաստում, Կարմրուկի դեմ` 64 պատվաստում և 73` կրկնապատվաստում, Տուբերկուլյոզի դեմ` 70 պատվաստում, 2` կրկնապատվաստում,   Վիրուսային   հեպատիտ   B  - ի դեմ`  17 պատվաստում:   Քանի որ շրջանում իմունիտետի լարվածության ելակետային ուսումնասիրություններ  չեն կատարվել, կանխարգելիչ պատվաստումները իրականացվել են ելնելով ծնողների հարցման կամ ամբուլատոր բժշկական քարտերի տվյալներից: Վերջին տարիներին Կանխարգելիչ պատվաստումների ցածր ցուցանիշները պայմանավորված են բնակչության անընդհատ տեղաշարժերով, վերաբնակեցման վարչության տվյալների և գյուղերի իրական վիճակի երբեմն անհամապատասխանությամբ, և դրա հետ կապված գերպլանավորմամբ, վերջին տարիներին պատվաստանյութերի անկանոն և անբավարար մատակարարմաբ, ինչպես նաև տրանսպորտի և վառելիքի հաճախակի բացակայությամբ:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ