2005թ-ին իրականացված կենսաբանական և վարքագծային հետազոտությունների որոշ արդյունքների համեմատականը 2002թ-ի նմանատիպ հետազոտությունների արդյունքների հետ

Բնակչության տարբեր խմբերի շրջանում 2002թ. մարտ-ապրիլ ամիսներին անցկացվել են ՄԻԱՎ վարակի վերաբերյալ կենսաբանական և վարքագծային հետազոտություններ: Նմանատիպ հետազոտություններ անցկացվել են նաև 2005թ.-ին: Ստորև ներկայացված են 2002 և 2005թթ.-ին իրականացված հետազոտություններում ընդգրկված խմբերը:

* 2005թ-ի հետազոտության շրջանակներում հղիների շրջանում կենսաբանական հետազոտություններ չեն իրականացվել. 2005թ. ընթացքում ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ ընթացիկ հետազոտություն է անցել 21720 հղի, որոնցից 5-ի (0,023%) մոտ ախտորոշվել է ՄԻԱՎ վարակ:

Կենսաբանական հետազոտությունների նպատակը ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ խոցելի խմբերի շրջանում ՄԻԱՎ-ի տարածվածության գնահատումն էր:  Վարքագծային հետազոտություններն անցկացվել են ՄԻԱՎ-ով վարակմանը նպաստող վարքագծային գործոնների հայտնաբերման նպատակով: Այս հետազոտությունների ընթացքում կատարված հարցումների արդյունքում հնարավոր է եղել նաև գնահատել ՄԻԱՎ վարակի կանխարգելման վերաբերյալ գիտելիքները: Համեմատելով 2002թ.-ին և 2005թ.-ին իրականացված կենսաբանական և վարքագծային հետազոտությունների տվյալները` կարելի է փաստել, որ ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ խոցելի խմբերի շրջանում վերջին երեք տարվա ընթացքում տեղի է ունեցել թե՛ կենսաբանական, թե՛ վարքագծային ցուցանիշների բարելավում: ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ խոցելի խմբերում անցկացված կենսաբանական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ՄԻԱՎ-ի տարածվածությունը հիմնական խոցելի խմբերում` թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների և մարմնավաճառների շրջանում որոշակիորեն նվազել է:

ՄԻԱՎ վարակի կանխարգելման վերաբերյալ գիտելիքների մակարդակի աճ նկատվել է թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների, մարմնավաճառների, հոմոսեքսուալ տղամարդկանց, երիտասարդների և ազատազրկման վայրերում գտնվողների շրջանում: 

2005թ-ին իրականացված վարքագծային հետազոտությունները վկայում են, որ թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների, մարմնավաճառների, հոմոսեքսուալ տղամարդկանց և երիտասարդների շրջանում նվազել են նաև ռիսկային վարքագծի դրսևորումները:  

Աճել է թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների (ԹՆՕ)` միանվագ ներարկիչների օգտագործման տոկոսը` 68,5%-ից հասնելով 95%-ի: Վերոնշյալ դրական տեղաշարժերը կարող են վկայել բնակչության տարբեր խմբերում իրականացվող ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման և վնասի նվազեցման ծրագրերի արդյունավետության մասին և դիտվել որպես դրանց միջանկյալ և կարճատև ազդեցության արդյունքի ցուցանիշներ  (ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի համաճարակի խտացման և տարածուն փուլերում գտնվող երկրներում կանխարգելիչ ծրագրերի ազդեցության ցուցանիշները հաշվարկվում են միջամտությունները սկսելուց 3-5 տարի հետո):  2004թ.-ից ՁԻԱՀ-ի, տուբերկուլյոզի և մալարիայի դեմ պայքարի Գլոբալ հիմնադրամի աջակցությամբ իրականացվող ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման ազգային ծրագրի շրջանակներում, որի հիմնական ռեցիպիենտը «Վորլդ Վիժն- Հայաստան» կազմակերպությունն է, ՀՀ մարզերում և Երևան քաղաքում 20-ից ավելի երկրորդային ռեցիպիենտ կազմակերպություններ իրականացրել և իրականացնում են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման և վնասի նվազեցման մի շարք ծրագրեր: ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի դեմ ուղղված բոլոր միջոցառումները և ծրագրերը համակարգում է ՀՀ-ում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի, տուբերկուլյոզի և մալարիայի դեմ   ուղղված  միջոցառումները համակարգող հանձնաժողովը: ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման և վնասի նվազեցման ծրագրեր են իրականացվում թմրամիջոցների ներարկային օգտագործողների շրջանում: Դրանք ուղղված են ԹՆՕ-ների շրջանում անվտանգ վարքագծի ձևավորմանը, պահպանակների և ներարկման ախտազերծ միջոցների մատչելիության ապահովմանը, ԹՆՕ-ների շրջանում վստահության մթնոլորտի ձևավորմանը: Այդ ծրագրերը ներառում են ներարկիչների փոխանակում, ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ ԿԽՀ-ի տրամադրում, աութրիչ աշխատանքների իրականացում, «Հավասարը` հավասարին» մեթոդով ուսուցում, պահպանակների և տեղեկատվական-կրթական նյութերի տրամադրում:  ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման և վնասի նվազեցման ծրագրեր են իրականացվում մարմնավաճառ կանանց շրջանում: Դրանք ուղղված են վերջիններիս շրջանում անվտանգ վարքագծի ձևավորմանը, պահպանակների մատչելիության ապահովմանը, վստահության մթնոլորտի ձևավորմանը: Ծրագրերի շրջանակներում իրականացվում է«Հավասարը` հավասարին» մեթոդով ուսուցում, աութրիչ աշխատանք, ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ ԿԽՀ-ի տրամադրում, սեռավարակների սինդրոմային բուժում, տրամադրվում են պահպանակներ և տեղեկատվական-կրթական նյութեր:  Հոմոսեքսուալ տղամարդկանց շրջանում իրականացվում է ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման և վնասի նվազեցման ծրագիր: Ծրագիրն ուղղված է հոմոսեքսուալ տղամարդկանց շրջանում անվտանգ վարքագծի ձևավորմանը, պահպանակների մատչելիության ապահովմանը: Ծրագրի շրջանակներում իրականացվում է □Հավասարը` հավասարին□ մեթոդով ուսուցում, տրամադրվում են ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ ԿԽՀ, տեղեկատվական-կրթական նյութեր, պահպանակներ:  ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելմանն ուղղված միջոցառումներ են իրականաց-վում միգրանտների շրջանում` ՄԻԱՎ-ի վերաբերյալ ԿԽՀ-ի, պահպանակների, տեղեկատվական-կրթական նյութերի տրամադրում: Խոցելի խմբերի շրջանում կանխարգելիչ միջոցառումները ներառում են նաև  սեռավարակների սինդրոմային բուժման տրամադրում:  ՀՀ բոլոր քրեակատարողական հիմնարկներում իրականացվում են «Հավասարը՝ հավասարին» մեթոդով ուսուցման ծրագրեր, երեք քրեակատա-րողական հիմնարկներում նաև վնասի նվազեցման ծրագրեր: Ծրագրերն ուղղված են ազատազրկման վայրերում գտնվող անձանց շրջանում անվտանգ վարքագծի ձևավորմանը և ամրապնդմանը, պահպանակների մատչելիության ապահովմանը, ԿԽՀ ծառայությունների տրամադրմանը, ազատազրկման վայրերում գտնվող անձանց շրջանում վստահության մթնոլորտի ձևավորմանը:  Երիտասարդների շրջանում իրականացվում են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելմանն ուղղված մի շարք ծրագրեր` 

• «Հավասարը՝ հավասարին» մեթոդով ուսուցում 
• ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման հարցերի վերաբերյալ ուսուցում դպրոցներում: 

Ծրագրերն ուղղված են երիտասարդների շրջանում անվտանգ վարքագծի ձևավորմանը և ամրապնդմանը` ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի վերաբերյալ կրթության, իրազեկության բարձրացման, տեղեկատվական-կրթական և վարքագծի փոփոխմանն ուղղված հաղորդակցման, հեռուստա-ռադիոհաղորդումների և ուղերձների հեռարձակման միջոցով:  Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ ՄԻԱՎ-ի նկատմամբ խոցելի խմբերի շրջանում արձանագրված կենսաբանական և վարքագծային ցուցանիշների բարելավումն անմիջականորեն կապված է ՁԻԱՀ-ի, տուբերկուլյոզի և մալարիայի դեմ պայքարի Գլոբալ հիմնադրամի և այլ դոնոր կազմակեր-պությունների աջակցությամբ իրականացվող ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման ազգային ծրագրի իրականացման հետ, որի շարունակականությունը ձեռք բերված հաջողությունների պահպանման, ամրապնդման և բարելավման գրավականն է:

Ծխախոտ կամ առողջություն

Ա.Բազարչյան 

Ամեն տարի ծխախոտի օգտագործումը 1.2 միլիոն մարդու մահվան պատճառ է (մահվան դեպքերի 14%) Եվրոպական տարածաշրջանում: Բժշկական կանխատեսումների համաձայն, ծխախոտի դեմ պայքարի ավելի խիստ միջոցներ չձեռնարկելու դեպքում 2020թ. այդ թիվը կարող է աճել մինչև 2 միլիոնի (մահվան դեպքերի 20%): Ծխախոտի օգտագործման հետ կապված ընդհանուր տնտեսական կորուստները ողջ աշխարհի համար կազմում են առնվազն 200 միլիարդ ԱՄՆ դոլար:   Ծխախոտի օգտագործման նվազեցումը հասարակական առողջության առավել կարևոր խնդիրներից է, որի լուծմանը ժամանակակից աշխարհը  ձեռնամուխ է եղել վաղուց` ինչպես բնակչության առողջության բարելավման, այնպես էլ զգալի տնտեսական շահում ունենալու նպատակով: Մեր երկրում ծխախոտի զավթողագործությունից (էքսպանսիա) բնակչության առողջության պահպանման համար անհրաժեշտ է ձեռնարկել վճռական և իր ծավալով աննախադեպ գործողություններ:   Ներկայում քչերը կվիճարկեն այն փաստը, որ ծխելը վնասակար է մարդու առողջության համար: Ծխախոտի օգտագործումը քաղցկեղից մահացության մոտ 30%, սրտի իշեմիկ հիվանդությունից և ինսուլտից` 20% և թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդություններից մահացության 80% կազմում: Առ այսօր աշխարհում կատարված է ծխելու հետ կապված թոքերի, բրոնխների, բերանի խոռոչի, ըմպանի և այլ օրգանների քաղցկեղի, սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունների, պտղի զարգացման շեղումների վերաբերյալ ավելի քան 60000 գիտական հետազոտություններ: Կանոնավոր կերպով ծխող մարդկանց կեսը կմահանան ծխելու հետևանքով առաջացած հիվանդություններից, այդպես էլ չհասնելով սեփական ինտելեկտուալ և կարիերայի հնարավորությունների գագաթնակետին, չտեսնելով սեփական թոռներին:  Ծխախոտը պարունակում է նիկոտին, որը միջազգային առողջապահպան մարմինների կողմից ճանաչված է որպես կախվածություն առաջացնող նյութ: Նիկոտինը  համապատասխանում է հակում առաջացնող նյութի չափանիշներին` ներառյալ հակվածությունը օգտագործման նկատմամբ, չնայած հրաժարվելու ցանկությանը: Այսպիսով, նիկոտինային կամ ծխախոտային կախվածությունը հիվանդությունների միջազգային դասակարգման մեջ (ՀՄԴ10 WHO) և Ամերիկյան հոգեբուժական միության ախտորոշիչ և վիճակագրական (DSM-4) ցուցումներում դասակարգվում է որպես խանգարում: Ծխախոտի օգտագործումը  օղակ է վնասակար սովորությունների շղթայում` որը բերում է □լեգալ□ միջոցների օգտագործումից □անլեգալ□ թմրանյութերի օգտագործմանը: Սովորաբար ծանոթությունը ընթանում է հետևյալ կերպ` ծխախոտ - ալկոհոլ – մարիխուանա (կանաբիս): Համաշխարհային փորձը  ցույց է տալիս, որ մարիխուանա փորձած անձանց մեծ մասն արդեն ունեին ծխելու փորձ: Եվ դա չի կարող մեզ չզգաստացնել և չստիպել ծխելուն նայել այլ տեսանկյունից: Դեռ ավելին, ծխախոտը (ծխախոտի խեժը) պարունակում է տասնյակ քիմիական նյութեր, որոնցից մեծ մասը քաղցկեղածին են, իսկ միքանիսը նույնիսկ արգելված են սննդային արդյունաբերությունում:  Ծխախոտի օգտագործում Բնորոշելով իրավիճակը կարելի է ասել, որ մեզ մոտ ծխելու տարածվածության ընդհանուր միտումը կայուն Է: Համեմատելով Հանրապետությունում տիրող իրավիճակը Եվրոպայի իրավիճակի հետ ամբողջությամբ, տեսնում ենք, որ 2001թ. կանոնավոր ծխողների խմբին պատկանում է Եվրոպայի տարածքում ապրող մեծահասակ բնակչության մոտավորապես 30%-ը:  Ծխելու տարածվածության ընդհանուր միտումը համեմատաբար կայուն էր, բնորոշվելով ցուցանիշների փոքր ինչ նվազումով` սկսած 1990թ. կեսերից: Տարածաշրջանում տղամարդկանց գրեթե 38%-ը ծխող են, իսկ կանանց մոտավորապես 23%-ը: 

2005թ ՀՀ-ում համաձայն կատարված հետազոտության արդյունքների` հարցման պահի դրությամբ ծխախոտ օգտագործել է հարցման ենթարկվածների 28,4 տոկոսը :(Հայաստանի բնակչության շրջանում թմրամիջոցների, ալկոհոլի և ծխախոտի տարածվածության համահանրապետական ուսումնասիրության արդյունքներ, Երևան 2005:  Զեկույցը հրատարակվել է «Մարդկային զարգացման միջազգային կենտրոն» հասարակական կազմակերպության կողմից Եվրոպական Միության և Միավորված ազգերի զարգացման ծրագրի համաֆինանսավորմամբ իրականացվող «Անդրկովկասում թմրամիջոցների դեմ պայքարի ծրագրի» օժանդակությամբ):ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության կողմից նախկինում իրականացված «Ծխախոտի սպառման հետազոտությունը» (Ազգային վիճակագրական ծառայություն, 2001), պարունակել է տեղեկատվություն ծխախոտի օգտագործման տարածվածության վերա-բերյալ: Ուշագրավ է ստացված տվյալների համեմատությունը 1999թ. իրականացված վերոնշյալ հետազոտության հետ: Ըստ այդմ, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Ծխախոտի սպառման հետազոտության ժամանակ հարցման մեջ ընդգրկվել է 16-75 տարեկանների տարիքային խումբը, ապա ցուցանիշների համադրելիության ապահովման նպատակով նպատակահարմար է դիտարկել այդ նույն տարիքային խումբը: Այսպես, համաձայն ծխախոտի սպառման հետազոտության արդյունքների` 1999թ. ծխախոտ է օգտագործել հարցված 16-75 տարեկան բնակչության 29,0 տոկոսը, այդ թվում` տղամարդկանց` 63,7 և կանանց 1,24 տոկոսը, իսկ սույն հետազոտության արդյունքներով` համապատասխան ցուցանիշները կազմել  են (16-75 տարեկանների համար) համապատասխանաբար 29,0%, 60,5% և 2,2%: Եթե նախորդ հետազոտության համեմատությամբ ծխախոտ օգտագործողների ընդհանուր տեսակարար կշիռը մնացել է գրեթե անփոփոխ` 29 տոկոս, ապա փոփոխություններ են արձանագրվել տղամարդկանց և կանանց տեսակարար կշիռների կառուցվածքում, մասնավորապես, տղամարդկանց տեսակարար կշիռը նվազել է, իսկ կանանցը` աճել:  Մանրամասն ծանոթանալու համար տես հավելված 1  Տարածաշրջանի ծխելու տարածվածությունը երիտասարդության շրջանում կազմեց 27-30%` ամբողջությամբ ոչ արտահայտված բարձրացման միտումով:  2004թ. ՀՀ-ում կատարված հետազոտության (13-15 տարեկանների) համաձայն պատասխանողների քառորդ մասը /24,8% / երբևէ ծխել է, իսկ նրանց 5,6%-ը ներկայումս ծխողղներ են:  Կա նաև էական սեռային տարբերություն` տղաների 10 ից 4-ը /41,6%/ փորձել են ծխել, իսկ ամեն 9-րդ պատասխանողը  /11,1%/ ներկայում ծխող է: Պատասխանող աղջիկներից ամեն 9-րդը երբևէ փորձել է ծխել, բայց միայն 1,2%-ն է ներկայում ծխող: Գրեթե քառորդ մասը /24,2%/ թութուն էր օգտագործում, իսկ մնացած 92%-ը արտադրված ծխախոտ: Փաստորեն` ավելի շատ գյուղական /30,9%/ և այլ քաղաքային /33,30%/ ծխողներն են թութուն օգտագործում, քան Երևանի պատասխանողները /7,5%/: Նշանակալիորեն` ուսանողների 10-ից 1-ը /5,9%/ օգտագործում էր ծխախոտի տեսակներ` 5,0% սիգար, իսկ 1,6%-ը` ծխամորճ, տղաները /10,5%/ հինգ անգամ շատ, քան աղջիկները /2,0%/: Ավելի քիչ, քան 10-ից 1 ուսանողը օգտագործում էր և ծխախոտ և այլ տեսակի ծխախոտներ. մեկ անգամ ևս նշենք որ տղաները /14,2%/ հինգ անգամ ավելի շատ քան աղջիկները /3%/: Տարբերությունը այսքան մեծ չէ, երբ համեմատում ենք շրջանները:  1990թ. երկրորդ կեսին գրեթե ոչ մի պետությունում երիտասարդության շրջանում ծխելու տարածվածության նվազման միտում չի նկատվել, ինչը պետք է զգաստացնի մեզ: Սոցիալ-տնտեսական ցածր կարգավիճակով բնակչության շրջաններում ծխախոտի օգտագործման ցուցանիշների  շարժընթացը նույնպես բարենպաստ չէր: Մասնավորապես, ոչ մի տվյալ չի հայտնաբերվել, որ ծխախոտի օգտագործման ցուցանիշներում սոցիալ-տնտեսական գրադիենտն ունի նվազման միտում: Տարածաշրջանի կենտրոնական և արևմտյան մասերում թոքի քաղցկեղից ստանդարտացված գործակիցը կայունացել է կամ որոշ չափով նվազել է: Կանանց մոտ ծխախոտի օգտագործմամբ պայմանավորված մահվան պատճառների ցուցանիշները աճում են, քանի որ կանայք ծխախոտ սկսել են օգտագործել ավելի ուշ, քան տղամարդիկ:   Տղամարդկանց շրջանում ծխախոտամոլության այս պատկերը Հայաստանում պայմանավորում է այն հիվանդությունների բարձր ցուցանիշը, որոնց համար ծխախոտը հանդիսանում է հիմնական ռիսկի գործոն: Եթե համեմատենք տղամարդկանց այդպիսի հիվանդությունների տարածվածությունը կանանց հետ, ապա ակնհայտ է, որ տղամարդկանց մոտ այդ ցուցանիշները մի քանի անգամ գերազանցում են: Օրինակ` 2002թ. թոքի քաղցկեղ ախտորոշած անձանցից 808-ը եղել են տղամարդ  և 136-ը` կին: Կոկորդի քաղցկեղ ախտորոշած անձանցից 27-ը եղել են տղամարդ, 4-ը` կին:  Նույն պատկերն է նաև այլ հիվանդությունների և մահացության  դեպքում:  Կան ծխախոտի ազդեցության հետևանքների պատկերը ուսումնասիրած խոշոր փորձագետներ Ալան Լոպեսի, Ռիչարդ Պետոյի և ուրիշների հետազոտության տվյալները: Ընդ որում նմանատիպ հետազոտություններ նրանք անց են կացրել Եվրոպայի և աշխարհի շատ երկրներում: Ստորև ներկայացված է հետազոտության արդյունքների մի մասը:  

Այսպիսով, հարց է ծագում, իրազեկվա՞ծ են արդյոք ծխողները թե ինչպիսի ռիսկային գոտում են իրենք գտնվում և ինչպիսին են հետևանքները: 

Իհարկե, կարևոր է իմանալ, թե արդյոք ծխողները  գիտե՞ն ինչպիսի ռիսկային գոտում են գտնվում,  վերցնու՞մ են արդյոք իրենց վրա ծխախոտի հետ կապված բոլոր ծախսերը:

Առաջինը. փորձը ցույց է տալիս, որ ծխողները հիմնականում լիարժեք պատկերացում չունեն հիվանդացության և վաղաժամ մահվան բարձր, իրական  հավանականության մասին: Դա ծխելու գլխավոր, անհատական արժեքն է: Օրինակ, Չինաստանում չափահաս ծխողների 61%-ը ենթադրում է , որ ծխախոտը աննշան ազդեցություն ունի առողջության վրա: Բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում տեղեկացվածությունը ծխախոտի վնասի մասին ավելի մեծացել է վերջին տասնամյակներում: Սակայն հարցվողների մի մասը գտնում է, որ ծխախոտի վնասակարության մասին տեղեկատվությունը ուռճացված է կամ դա իրենց չի վերաբերվում:

Երկրորդ, որ երեխաները և անչափահասները չեն կարող լիարժեք գնահատել առողջության վրա ծխելու ազդեցության ցանկացած տեղեկատվություն: Կարևոր է նաև, որ սկսնակ ծխողները թերագնահատում են նիկոտինի կախվածությունից հետագա ծախսերի հնարավորությունը: Հայտնի է, որ ծխել սկսում են հիմնականում վաղ տարիքից: Հաճախ երիտասարդ տարիքում, նույնիսկ եթե կա լիարժեք տեղեկատվություն, կա վտանգավոր պահելաձևի և  արարքների ձգտում: Օրինակ ալկոհոլի օգտագործումը կամ մեքենայի արագ վարելը: Շատ երկրներում կան օրենքներ, որոնք սահմանափակում են տարիքային առումով ասենք ընտրություններին մասնակցելու, ամուսնության կամ վարորդական իրավունք ստանալու  մարդկանց հնարավորությունները: Ծխախոտի օգտագործման տարիքային սահմանափակումը կարելի է նույնպես համարել նորմալ երևույթ: Եթե գնահատում ենք ծխախոտի վտանգավորությունը ամբողջ կյանքի համար, ապա այն ավելի ծանր հետևանքներ կարող է ունենալ: Ըստ վիճակագրության` 15 տարեկանից ծխողներից հազարից 125-ը մահանում է միջին տարիքում: Բացի այդ շատ վտանգավոր պահելաձևեր չեն բերում այնպիսի կախվածություն ինչպես ծխախոտը:

Երրորդ` ուսումնասիրությունները փաստում են, որ ծխողները ծախսերի մի մասը ինչպես ուղղակի, այնպես էլ ուղղակի դնում են ուրիշների վրա: Հատկանշական է, որ մարդիկ ընդհանրապես գնահատում են իրենց ընտրությունը իրապես այն դեպքում, երբ իրենք են ուղղակի կրում բոլոր ծախսերը և իրենք են անմիջապես ստանում շահույթը կամ հաջողությունը:  Եթե ուրիշները իրենց վրա են վերցնում ծախսերի մի մասը, ապա նշանակում է, որ ծխողները ծխում են  ավելի շատ, քան կծխեին, եթե բոլոր ծախսերը իրենք անեին: Օրինակ ծխողների բժշկական սպասարկման ծախսերը ավելի շատ են, քան չծխողներինը: Բժշկական սպասարկման ծախսերի մի մասը, հատկապես հոսպիտալացման և մի շարք հիվանդությունների դեպքերում կատարվում է պետական բյուջեի հաշվին:  

Ծխախոտի  երկրորդային ծուխ 

Ծխելը վնաս է հասցնում ոչ միայն այն անհատին, որը ծխում է (ծխող), այլև վնասում է օտար ծխախոտի ծխի քրոնիկ ազդեցությանը ենթարկվող անձանց (պասիվ ծխելը կամ ծխախոտի “երկրորդային” ծխի ազդեցությունը):

Ի՞նչ է ծխախոտի երկրորդային ծուխը: Ծխախոտի  երկրորդային ծուխը բուն սիգարետի այրման արդյունք է, միևնույն ժամանակ, որ ամենագլխավորն է, դա ծխողի արտաշնչած ծուխն է: Երկրորդային ծխելը, կողմնակի ծխելը, ակամա ծխելը կամ շրջակա միջավայրում պարունակվող ծխախոտային ծխից անպաշտպան լինելը (ՇՄԾԾ, անգլիական հապավումը ETS), այս բոլորը պատկանում է շրջապատող մարդկանցից տարածվող ծխի ներշնչման ֆենոմենին:

Ծխի երեք քարորդը արտազատվում է շրջակա միջավայր: Այդ ծխում պարունակվում են առողջության համար վնասակար միևնույն բաղադրամասերը:  Երկրորդային ծխախոտային ծուխը իրենից ներկայացնում է հազարավոր քիմիական նյութերի բարդ խառնուրդ:

Երկրորդային ծխախոտային ծուխը կազմող առնվազն 40 սուբստանցիաները  առաջացնում են քաղցկեղ: Բացի այդ, ծխախոտի ծուխը մեծ քանակությամբ պարունակում է ածուխի մոնօքսիդ` գազ, որը նվազեցնում է օրգանիզմի հյուսվածքներին` ներառյալ այնպիսի կենսական կարևոր օրգաններ ինչպիսիք են սիրտը և ուղեղը, արյանը թթվածին մատակարարելու ունակությունը: Այն պարունակում է այլ

Սովորական ծխելուց այն տարբերվում է նրանով, որ այն պարտադրված է: Ծխի ազդեցությանը ենթարկվող չծխողները հիմնականում երեխաներն են: Բացի այդ, Հայաստանում չծխողների զգալի մասն աշխատում է ծխողների կողքին և ծխի ազդեցությունը լինում է էական: Օտար ծխի ազդեցությանը ենթարկվող մեծահասակները ենթարկվում են թոքի քաղցկեղի ոչ մեծ, բայց իրական և սիրտ-անոթային համակարգի հիվանդությունների ավելի մեծ ռիսկի: 1990 թվականներին ԱՄՆ-ում անցկացված ծավալային հետազոտությունը (32000 հետազոտված միավոր) ցույց տվեց, որ  ծխախոտի ծուխը կանոնավոր կերպով շնչած անձանց մոտ սրտամկանի ինֆարկտի քանակը երկու անգամ բարձր էր, քան ծխախոտի ծխից խուսափած անձանց մոտ: Այսպիսով, պասիվ ծխելը ոչ միայն դիսկոմֆորտային է և առաջացնում է գլխացավ, հազ, աչքի լորձաթաղանթի գրգռում և այլն, այլ նաև կարող է առաջացնել ավելի լուրջ հիվանդություններ: Երեխաներն իրենց հերթին տառապում են առողջության հետ կապված խնդիրների ամբողջ համալիրով, չհաշված սոցիալ-վարքագծային խնդիրները: Նրանք ավելի հաճախ են հիվանդանում բրոնխիտով, շնչառական ուղիների, միջին ականջի բորբոքումներով, շատերի մոտ զարգանում է ասթմա: Վիճակագրորեն նրանք ավելի հաճախ են դիմում հիվանդանոց: Պասիվ ծխելուն ակամա էքսպոզիցիայի (կամ ծխախոտի երկրորդային ծխի) վնասակարության և դրա հետևանքների վերաբերյալ  փաստացի տվյալների կուտակումը ընդգծում է չծխողների իրավունքների պաշտպանության և ծխախոտի օգտագործման և տարածվածության միջին մակարդակի իջեցմանը ուղղված օրենքների ընդունման անհրաժեշտությունը: 

Հավելված

Համաձայն հետազոտությամբ ստացված արդյունքների, հարցման պահի դրությամբ ծխախոտ է օգտագործել հարցման ենթարկվածների 28,4 տոկոսը: Տարիքային խմբերի դիտարկելու պարագայում, ծխողների տեսակարար կշիռները 25-64 տարիքային խմբերի համար եղել են գրեթե միևնույնը և տատանվել 31,4-34,1 տոկոսի միջակայքում: Ինչ վերաբերում է 16-24 և 65-ից բարձր տարիքային խմբերին, ապա ծխողների տեսակարար կշիռներն այդ տարիքային խմբերում կազմել են համապատասխանաբար 19,3 տոկոս և 21,4 տոկոս:  

Հարցվածների թվաքանակի բաշխումն ըստ ծխելու հայտանիշի (տարիքային խմբերով) արտացոլված է վերը բերված գծապատկեր 1-ում. Ըստ սեռատարիքային բաշխվածության դիտարկելու պարագայում, հարց-ման պահին ծխախոտ է օգտագործել կանանց` 2,1 տոկոսը և տղամարդկանց 59,6 տոկոսը: Ուշագրավ է, որ կանանց շրջանում ծխողների առավել բարձր տեսակարար կշիռն արձանագրվել է 55-64 տարիքային խմբում (4,9 տոկոս): Ինչ վերաբերում է տղամարդկանց շրջանում ծխելու տարածվածությանը, ապա տեսակարար կշռի միջին ցուցանիշից առավել ցածր ցուցանիշն արձանագրվել է միայն 16-24 (39,2 տոկոս) և 65 և բարձր (48,9 տոկոս) տարիքային խմբերում, մինչդեռ մյուս տարիքային խմբերում ծխողների տեսակարար կշիռը տատանվել է 64,2-ից 69,4 տոկոսի միջակայքում:  

Ըստ մարզերի դիտարկելու պարագայում ծխողների տեսակարար կշիռը Երևան քաղաքում միջին ցուցանիշից ցածր է եղել 2,4 տոկոսային կետով, իսկ այլ մարզերում` բարձր` 1,0 տոկոսային կետով: Ուշագրավ է, որ 16-34 տարիքային խմբում ծխողների տեսակարար կշիռը թե՛ Երևանում և թե՛ այլ մարզերում գրեթե նույնն է (աղյուսակներ 1, 2):

Պատկերն այլ է ըստ առանձին մարզերի ու սեռատարիքային բաշխվածության դիտարկելու պարագայում: Այսպես` Երևան քաղաքում ծխախոտ օգտագործող կանանց տեսակարար կշիռը կազմել է 4,3 տոկոս` գրեթե 4 անգամ գերազանցելով այլ մարզերի համապատասխան ցուցանիշին, իսկ տղամարդկանց պարագայում` հակառակը, Երևան քաղաքի համապատասխան ցուցանիշը (54,7 տոկոս) ցածր է եղել այլ մարզերի ծխողների տեսակարար կշռից մոտ 7 տոկոսային կետով ( աղյուսակներ 3,4):

Գրականություն

1. Европейская стратегия борьбы против табака. Европейское региональное бюро Всемирной организации здравоохранения, Копенгаген, 2002, Резюме, Стр i.
2. Третий план действий “За Европу без табака” (1997–2001 гг.). Резюме. Стр1.
3. Третий план действий “За Европу без табака” (1997–2001 гг.). Табак и наносимый им  вред в Европейском регионе.
4. Табак. Информационный пакет «Drugbox» Шведская независимая организация ''Общество без наркотиков'', 1999. Стр11.
5. Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում ՀՄԴ 10 (Համառոտ տարբերակ) Երևան, 2002,  Էջ. 92.
6. Европейская стратегия борьбы против табака. Европейское региональное бюро Всемирной организации здравоохранения, Копенгаген, 2002,  Стр 6.
7. Европейская стратегия борьбы против табака. Европейское региональное бюро Всемирной организации здравоохранения, Копенгаген, 2002. Стр 6. 
8. Европейская стратегия борьбы против табака. Европейское региональное бюро Всемирной организации здравоохранения, Копенгаген, 2002. Стр 6. 
9. Mortality from smoking in developed countries 1950-2000, Indirect Estimates from National Vital Statistics. Ricard Peto, Alan Lopes, Julian Boreham, Michael Thun and Clark Heath Jr. Oxford Medical Publications. 
10. Табак. Информационный пакет «Drugbox» Шведская независимая организация ''Общество без наркотиков'',1999. Стр14.

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ