Ոսկրածուծ

Մեր նախորդ համարների «Ճանաչիր քո օրգանիզմը» խորագրի տակ հրատարակված երկու հոդվածներում խոսվել է ոսկրածուծի մասին, որպես իմունային համակարգի բաղադրիչ, բայց չպետք է մոռանալ, որ այն նախ և առաջ կարևոր արյունաստեղծ օրգան է, որն իրականացնում է օրգանիզմի կենսաբանական պաշտպանողական ֆունկցիան, ուստի և մտնում է իմունային համակարգի կազմության մեջ:

Ոսկրածուծով լցված են գանգի ոսկրերը, կրծոսկրը, թիակոսկրը, ողնաշարը, կողոսկրերը, կոնքոսկրի և անրակի խողովակավոր ոսկրերի ծայրային հատվածների սպունգանման նյութի խորշիկները: Նրա ընդհանուր զանգվածը մոտավորապես 2,5-3 կգ է, կազմում է մարմնի քաշի 4,5-4,7 տոկոսը:

Ոսկրածուծը լինում է կարմիր և դեղին: Արյունաստեղծ օրգանը կարմիր ոսկրածուծն է, իսկ դեղինը հիմնականում ճարպային հյուսվածք է: Նորածնային և վաղ մանկական հասակում գերակշռում է կարմիր ոսկրածուծը, ծեր տարիքում դեղինը, իսկ չափահասների ոսկրերում հավասարապես կան թե´ մեկը, թե´ մյուսը: Ոսկրածուծը սկսում է ձևավորվել վաղ սաղմնային շրջանում, ոսկրերի զարգացմանը զուգընթաց, իսկ ներարգանդային կյանքի 3-րդ ամսից արագ թափով աճում են արյունաստեղծ տարրերը: Կարմիր ոսկրածուծի բուռն աճը սկսվում է երեխայի ծնվելուց հետո` 6 ամսականից: Չորս-հինգ տարեկանից խողովակաձև ոսկրերի միջին հատվածում այն աստիճանաբար սկսում է փոխարինվել դեղինով:

Կարմիր Ոսկրածուծի կառուցվածքային հենքը ցանցանման հյուսվածքն է, որն իրենից ներկայացնում է ոսկրային բջիջների և նրանց ելունների ու թելերի խիտ ցանց: Սրա մեջ գտնվում են արյունաստեղծ նախնական բջջատարրեր, որոնցից առաջանում են արյան կարմիր գնդիկները` էրիթրոցիտները, սպիտակ գնդիկները` լեյկոցիտների տարատեսակները (գրանուլոցիտներ, մոնոցիտներ, լիմֆոցիտներ) և արյան թիթեղիկները, այսպես կոչված` թրոմբոցիտները, որոնք ապահովում են արյան մակարդելիությունը: Արյան կարմիր գնդիկները` էրիթրոցիտները կորիզազուրկ բջիջներ են: Սրանք, արյան փոքր` թոքային շրջանառության ընթացքում, արյունատար մազանոթների միջոցով բեռնվում են շնչած օդից անջատվող թթվածնով և անցնելով արյան մեծ շրջանառության հոսքի մեջ, ապահովում թթվածնի մատակարարումը ամբողջ մարմնի հյուսվածքների բջիջներին: Հյուսվածքներում թթվածնից բեռնաթափված կարմիր գնդիկները բեռնվում են թթվածնի այրման ընթացքում առաջացած ածխաթթու գազով և վերադառնալով թոքեր, ազատվում ածխաթթվից, փոխարենը նորից բեռնվելով թթվածնի մոլեկուլներով: Այսպիսով, ոսկրածուծի նախնական բջիջներից առաջացող կարմիր գնդիկներն իրականացնում են օրգանիզմում այրման գործընթացի համար անհրաժեշտ թթվածնի մատակարարումը և այրումից առաջացող ածխաթթվի հեռացումն արտաշնչման ժամանակ: Կարմիր գնդիկների այս անընդհատ գործունեության և հյուսվածքներում կատարվող թթվածնի այրման շնորհիվ օրգանիզմում մշտապես որոշակի ջերմություն է արտադրվում: Հիվանդության ժամանակ այդ ջերմությունն ավելանում է (մարմնի ջերմաստիճանը բարձրանում է), երբ հիվանդի օրգանիզմում խախտվում է բնականոն նյութափոխանակությունը և արագացած շնչառության ու սրտի արագ աշխատանքին համընթաց արագանում է նաև այրվող նյութերի քանակն օրգանիզմի հյուսվածքներում: 

Ոսկրածուծում ծնված արյան սպիտակ գնդիկները` լեյկոցիտները իրենց տարատեսակներով սանիտարների դեր են կատարում, ոչնչացնելով արտաքին աշխարհից ներթափանցած օտար սպիտակուցներն ու միկրոօրգանիզմները: Այդ է պատճառը, որ թարախային բորբոքումների ժամանակ լեյկոցիտների քանակն ավելանում է, անցնելով 5-6 հազար կազմող նորմայի սահմանը: Դա կոչվում է լեյկոցիտոզ: Ոսկրածուծի նախնական բջիջներից են սերվում նաև նախորդ հաղորդումներից մեզ արդեն հայտնի, այսպես կոչված` մակրոֆագերը, ֆագոցիտները (կլանող, խժռող բջիջներ), որոնք իրականացնում են օրգանիզմի նախնական իմունաբանական  ֆունկցիան:  Հայտնի է, որ ՁԻԱՀ-ի (հկԼԺ) ժամանակ դրա օտարածին վիրուսները խախտում են հենց այդ գործընթացը, և օրգանիզմում առաջանում է իմունային մարմինների դեֆիցիտ` այսինքն խաթարվում է ոսկրածուծում և արյունաստեղծ մյուս օրգաններում ձևավորվող իմունային ակտիվ բջիջների կողմից պաշտպանական սպիտակուցների արտադրությունը:

Դեղին Ոսկրածուծը, որը հիմնականում գտնվում է երկար խողովակավոր ոսկրերի միջին մասում, կազմված է ճարպային հյուսվածքից և դրա համար էլ դեղնավուն է: Տարիքի հետ կարմիր ոսկրածուծն աստիճանաբար փոխարինվում է ճարպային հյուսվածքով և կորցնում իր արյունաստեղծ օրգանի դերը:

Նկար Ա. Կարմիր ոսկրածուծում գոյացող բջջակազմը

Նկար Բ. Ոսկրածուծի ձևավոր տարրերի ֆունկցիաները

Քսան-քսանհինգ տարեկանում դեղին ոսկրածուծով լցվում են բոլոր խողովակավոր ոսկրերի խոռոչների միջին հատվածները: Տափակ ոսկրերի բարակ սպունգանման նյութում և խողովակավոր ոսկրերի ծայրամասերում մնում է կարմիր ոսկրածուծը, որի շնորհիվ շարունակվում է արյան բջջային կազմի թարմացման գործընթացը ամբողջ կյանքի ընթացքում:

Անհրաժեշտության դեպքում (օրինակ` ուժեղ արյունահոսություններից հետո) դեղին ոսկրածուծը կարող է նորից կարմրել, այսինքն` վերականգնել իր արյունաստեղծ ֆունկցիան: Չնայած ծերերի ոսկրերում դեղին ոսկրածուծը դառնում է դոնդողանման, այնուամենայնիվ, այն ինչ-որ չափով պահպանում է արյան սուր պահանջը բավարարելու իր հատկությունը: 

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ