Հոգեկան առողջություն կամ երբ է անհրաժեշտ միջամտությունը

«Առողջապահություն» հանդեսի խմբագրությունը ներկայացնում է հարցազրույց հոգեբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, Մխիթար Հերացու անվան ԵՊԲՀ բժշկական հոգեբանության ամբիոնի վարիչ Խաչատուր Գասպարյանի հետ

Պարոն Գասպարյան, մեր օրերում հաճախ են խոսում հոգեկան առողջության մասին: Ո՞րն է Ձեր` որպես հոգեբանի, տեսակետը:

- Նախկինում մեծ մասամբ ուշադրություն էր դարձվում ոչ թե առողջությանը, այլ հիվանդությանը, այսինքն` բժշկագիտությունը հիմնականում ուղղված էր ախտանիշների վերացման ծրագրեր մշակելուն: Ժամանակակից առողջապահությունը կարևորում է առողջ ապրելակերպի դաստիարակումը, ներառյալ հոգեկան առողջությունը, նախազգուշական և կանխարգելիչ ռազմավարության միջոցների ձեռնարկումը: Այնպես որ, հոգեկան առողջությունը կարևորելով և համապատասխան միջոցների դիմելով, մենք կանխում ենք հոգեկան հիվանդությունների հետագա զարգացումը: Գիտագործնական հետազոտություններn ապացուցում են, որ ավելի վաղ միջամտությունը, ռիսկերի գնահատումն ու հաշվառումը կարող են կանխարգելիչ դեր խաղալ:

Ի՞նչ ենք հասկանում հոգեկան առողջություն ասելով:

- Այն, առաջին հերթին, ինքդ քեզ ընդունելու և սիրելու կարողությունն է: Հոգեպես առողջ մարդը չի վախենում առօրյա դժվարություններից, չի հուսահատվում, կարողանում է հասկանալ և արտահայտել սեփական հույզերը, ընդունում է քննադատությունը, հանգիստ և ինքնավստահ է զգում մարդկանց շրջապատում և համարում է իրեն հիմնականում երջանիկ մարդ:

Որքանո՞վ է այսօր արդիական «Առողջ մարմնում` առողջ հոգի» թևավոր խոսքը: 

- Կյանքն ապացուցում է, որ առողջ մարմնում կարող է լինել հիվանդ հոգի, այնպես որ` առողջ մարմինն անհրաժեշտ է, բայց հոգեպես ոչ բավարար առողջ լինելու համար: Առողջ մարմինն առողջ հոգու գրավականն է, սակայն միևնույն մարմինը հաճախ կարող է դավաճանել: 

Առողջությունը կարելի է համեմատել եռանկյունու հետ, որի մի կողմը ֆիզիկական առողջությունն է, մեկը` սոցիալականը, երրորդը` հոգեկանը: Վերջինս սեփական անձն ընդունելու կարողությունն է: 

Որո՞նք են հոգեկան առողջության համար կարևոր հիմնական հուզական պահանջմունքները:

- Յուրաքանչյուր ոք ունի հիմնական ֆիզիկական պահանջմունքեր (օրինակ` սննդի, ջրի և քնի), բացի այդ` նաև հուզական, որոնք ազդում են զգացմունքների, հատկապես բարեկեցության զգացման վրա: Հուզական պահանջմունքները կարևոր դեր են խաղում հոգեկան առողջության հարցում:

Ցանկացած մարդ ունի երեք հիմնական հուզական պահանջմունք, մյուսները կարծես ածանցվում են այս երեքից:

• Սիրելու և սիրվելու պահանջմունք. զգալ, որ ձեր մասին հոգում են և ինչ-որ մեկի համար դուք առանձնահատուկ անձ եք: Ձեզ նաև անհրաժեշտ է հոգալ այլ մարդկանց մասին: Ուրիշների հանդեպ սերը կօգնի, որ ավելի լավ զգաք ձեզ:

• Պատկանելու պահանջմունք. անհրաժեշտ է իմանալ, որ մարդիկ սիրում և ընդունում են ձեզ` որպես իրենց խմբի մի մասնիկ: Շատերի համար սկզբնական խումբը, որտեղ բավարարվում է պատկանելու հիմնական պահանջը, ընտանիքն է: Կան պատկանելու այլ խմբեր, որոնցից են ընկերների շրջապատը, որոշ խմբակներ և հասարակական կամ մասնագիտական կազմակերպություններ:

• Պետքական լինելու պահանջմունք. զգալ, որ ձեր գոյությամբ փոխում եք աշխարհը, որ դուք այս կյանքում ձեր ներդրումն ունեք: Երբ օգնում եք ուրիշին այս կամ այն գործունեության մեջ, կամ թեկուզ խելացի խորհուրդ եք տալիս, դա նույնպես կարելի է ներդրում համարել: Ներդրման այլ ճանապարհներ ևս կան, բայց դրանք բոլորն ունեն մեկ ընդհանրություն` ավելացնում են պետքական լինելու ձեր զգացումը:

Հուզական պահանջմունքները բավարարելու  դրական  և  բացասական ուղիները

Հոգեբանության մեջ հայտնի են պահանջմունքերի տարբեր դասակարգումներ: Առանձնացնում են գիտակցված և չգիտակցված, ֆիզիոլոգիական, նյութական և հոգևոր, ինչպես նաև հուզական պահանջմունքներ: 

Մարդն անվերջ ձգտում է բավարարել իր պահանջմունքերը, բայց միշտ չէ, որ գիտակցում է և գնահատում դրանց բավարարության պահը: Նրան, ում չի հաջողվում դա անել, սկսում է բավարարման այլ ուղիներ փնտրել, որոնք հաճախ անընդունելի են կամ նույնիսկ կործանարար:

Երբևէ մտածե՞լ եք, թե ինչու են մարդուն ծաղրում կամ ծիծաղի առարկա դարձնում ուրիշների առջև, կամ ինչո՞ւ են ոմանք կոնֆլիկտային և կարծես անընդհատ վիճելու առիթ են փնտրում, անվերջ քննադատում ուրիշներին: Միգուցե նրանք փորձում են այս ձևով բավարարել իրենց հուզական պահանջմունքերը: Հավանաբար, ծաղրը կամ գշտությունները նրանց համար «ճանաչում» ձեռք բերելու միակ ճանապարհներն են, կամ կարծում են, թե միայն նման վարքով է հնարավոր գրավել ուրիշների ուշադրությունը:

Հոգեպես առողջ մարդը փնտրում է հուզական պահանջմունքները բավարարելու դրական, առողջ ուղիներ: Օրինակ, պետքական լինելու պահանջմունքը կարելի է բավարարել մեկ ուրիշին օգնության ձեռք մեկնելով, սիրելունը կամ սիրված լինելունը` հարազատների և ընկերների նկատմամբ առավել ուշադիր գտնվելով:

Ահա հնարավոր դրական ճանապարհները:

Պահանջմունքները բավարարելու առողջ ուղիներ

• Առաջարկիր օգնությունդ, օգնիր ընտանիքիդ անդամներին, հատկապես ծնողներիդ: 

• Կազմակերպիր հանդիպումներ հասակակիցներիդ կամ նույն հետաքրքրություններն ունեցող մարկանց հետ:

Առաջարկում ենք հետևյալ թեստը:

Դու ունե՞ս այն բոլոր որակները, որոնցով ուրիշները հմայում են քեզ: Պարզելու համար պատասխանիր «այո», «ոչ» կամ «երբեմն» ստորև զետեղված յուրաքանչյուր հարցին: 

• Ինձ իսկապես հետաքրքրում է, թե ինչ են անում կամ ասում այլ մարդիկ:

• Ինձ հաճելի է լինել մարդկանց խմբի մի մասնիկը:

• Գրեթե բոլորի հետ ես լավ հարաբերությունների մեջ եմ:

• Մարդիկ կարող են հույս դնել ինձ վրա:

• Ես անտարբեր չեմ այլ մարդկանց զգացմունքների նկատմամբ:

• Ես լավ ունկնդիր եմ:

• Ինձ դուր է գալիս համագործակցել մարդկանց հետ:

• Ես փորձում եմ երբեք չուշանալ:

• Ես լավ սովորություններ ունեմ:

• Ես ինքս իմ առջև իրական նպատակներ եմ դնում:

• Ես սովորաբար անհաջողությունից հետո արագ ուշքի եմ գալիս:

Թեստի պատասխանները` եթե պատասխանել ես «ոչ», անհրաժեշտ է մտածել, թե ինչ անես, որ «ոչը» դարձնես «այո» կամ «երբեմն»:

Մանկական հոգեբույժների և հոգեբանների ընկերությունը (ACPP, http://acpp.armdex.com) և Սեդա Ղազարյանի Հիշատակի Հիմնադրամը (SGMF, http://www.sgmf.am) իրագործում են անհատական, ընտանեկան և խմբային հոգեբանական խորհրդատվություններ: 

Կենտրոնի հասցեն է` Սևքարեցի Սաքոյի 25ա (Դավիթաշենի կամրջի հարևանությամբ):

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ