«Հայրենիքի նվիրյալները`1991-1994» շարքից` անեսթեզիոլոգ Վարուժան Հովհաննեսի Հակոբյան

«Ես այնտեղ հասկացա, որ մարդ պետք է ապրի պարզ ճակատով, վախկոտ, խաբեբա չլինի, պետք է ճիշտ ապրել, կյանքի ճիշտ օրենքներով և վերջ…»

Ինչո՞ւ որոշեցիք բժիշկ դառնալ

Միջին դասարաններից արդեն բժիշկ դառնալու մտահղացումը կար, բայց դա որոշում էր, թե` ոչ, դժվար է ասել: Հետո դա շատ դժվարությամբ իրագործվեց:

Միշտ շատ լավ եմ սովորել և՛ դպրոցում, և՛ ինստիտուտում: Արդեն չեմ հիշում, թե ինչու էի ուզում բժիշկ դառնալ: Եղբայրս էր բժիշկ, հեռու ազգական բժիշկներ ունեինք…

1994-99 թ.թ. աշխատել եմ զինվորական հոսպիտալում, որից հետո «Աստղիկ» բժշկական կենտրոնում եմ աշխատում:

Հայրենիք, ազգային արժեքներ. ի՞նչ են Ձեզ համար

Ես միշտ հայամետ, ազգամետ եմ եղել, ազգային արժեքները միշտ վեր եմ դասել: Անգամ դժվար տարիներին երբեք մտքովս չի անցել ուրիշ երկիր մեկնել: Հնարավորություն եմ ունեցել ԱՄՆ, Ռուսաստան գնալու, ընկերներ ունեի, որ գնացին այլ երկրներ և ինձ էլ էին առաջարկում գնալ: Ընտանիքս ռուսախոս էր, ինքս էլ ռուսական դպրոց եմ ավարտել, բայց դա բոլորովին չի նպաստել ավելի պակաս ազգասեր լինել:

Ծնվել եմ Ադրբեջանում, Կիրովաբադում, այնտեղ ապրել եմ 5 տարի: Իմ բոլոր ազգականները 1988-ին այնտեղից Ռուսաստան մեկնեցին: Հնարավորություն կար` Ռուսաստանում հաստատվելու:

Մայրս Գետաշենից է, հայրս՝ Բանանց գյուղից: Երևի այդտեղից է եկել իմ ներքին կապն Արցախի հետ:

Ի՞նչ հոբբիներ ունեք…

Շատ էի սիրում ֆուտբոլ խաղալ, սպորտով զբաղվել եմ դեռևս երիտասարդ տարիքից` մինչև 45 տարեկանը: Շատ էմ սիրում հայրենասիրական երգեր, Արթուր Մեսչյանի, Ռուբեն Հախվերդյանի երգերը:

Երբ սկսվեց շարժումը… երկրաշարժ… պատերազմ…

Երկրաշարժի ժամանակ ես աշխատում էի Լենինականում. մինչև 1992 թվականը Ամասիայի շրջանում եմ աշխատել: …Այդ ժամանակ տանից դուրս էի եկել և հիվանդանոցում էի: Հիվանդանոցը չէր փլվել, բայց, որտեղ ապրում էի՝ ավերակ էր դարձել: Փաստորեն… փրկվել եմ: Ամեն բան իմ աչքի առաջ է եղել՝ ավերվածություններ, զոհեր: Դա շատ մեծ սթրես էր, և այդ տեսարանները դեռ իմ մեջ են:

Սկզբում փրկարարների հետ էի աշխատում, հետո, երբ շրջանից վերադարձա, մի քանի ամիս անց գնացի Արցախ, պատերազմ:
Շարժման սկզբում մասնակցում էի հանրահավաքներին, այդ ժամանակ վերջին կուրսի ուսանող էի:

1992-ին որոշեցի գնալ Արցախ, բայց արդեն համալրված էր տվյալ ծառայության կազմը՝ վիրաբույժներ, անեսթեզիոլոգներ, և ինձ ընդամենը գրանցեցին: Կանչեցին 1993-ին:

Ես հայկական բանակի սպա էի: Մենք Հորադիզում էինք: Հոսպիտալն առաջնագծում էր: Առաջին 2 ամիսը առաջնագծի բուժկետում էի, հետո, երբ կարիք եղավ, գնացի Հադրութի հոսպիտալ, Ֆիզուլիի շրջան: Գնդի հրամանատարը Արթուր Աղաբեկյանն էր:
Մինչև հրադադարը գրեթե այնտեղ եմ եղել: Հրադադարից 10 օր առաջ, հոսպիտալի լուծարումից հետո, Գորիս գնացի, հետո տեղափոխվեցի կենտրոնական հոսպիտալ: Հրադադարից հետո հոսպիտալում երկար աշխատեցի, զորացրվեցի 1999-ին:

Երբ գնում էիք, պարզ էր, որ վտանգում էիք Ձեր կյանքը…

Իհարկե՛, ինչ խոսք:  Գնալ նշանակում էր՝ պատրաստ լինել ամեն բանի… Բայց այդ օրերին անգամ ժամանակ չկար նման բաների մասին մտածելու:
Երիտասարդ էի՝ 30 տարեկան, բոլորս էլ երիտասարդ էինք: Վախի և տագնապի զգացում լինում էր միայն, երբ վտանգավոր վիճակ էր ստեղծվում:  Ներքին անհանգստություն, բնական է, լինում էր, բայց մենք աշխատանքը չէինք կարող դադարեցնել և շարունակում էինք աշխատել: Աշխատանքով զբաղված չէինք էլ մտածում: Էքստրեմալ պայմաններում մարդիկ ինչ-որ ներքին ուժով են ասես լցվում: Գուցե առաջին 2-3 շաբաթն է հոգեբանորեն դժվար, բայց հետո …

Երբ կրակոցները, պայթյունները, ինքնաթիռների թռիչքները դադարում էին, նոր միայն սկսում էինք մտածել տան, առօրյայի մասին:
Ընտանիքը տեղյակ էլ չէր, թե որտեղ եմ, ինչ եմ անում, ոչինչ չէին պատկերացնում: Կապ չկար: Ես ամիսը մեկ անգամ էի զանգահարում, երբ 2 օրով գնում էի Գորիս և ասում էի՝ ամեն բան նորմալ է:

Հոսպիտալի առօրյան…

Հոսպիտալը կազմավորված էր մի ադրբեջանցու տանը: Միահարկ սեփական տուն էր՝ սենյակներից մեկը վիրահատարանն էր, մյուսը՝ հետվիրահատարանը, մեկ ուրիշը՝ ննջարանը, մի սենյակն էլ՝ ճաշասենյակը: Հոսպիտալի պետը Տարոն Տոնոյանն էր:
Ծանրաբեռնվածությունը պարբերական էր՝ երբ ակտիվ գործողություններ էին, շատ ծանրաբեռնված էինք լինում: Օրն այնքան շուտ էր անցնում՝ վիրահատություններ, վիրահատություններ, վիրահատություններ…

Իսկ երբ ակտիվ գործողությունները մի փոքր դադարում էին, այդ ժամանակ դարձյալ ծանրաբեռնվածություն կար, կրկին պատահական վիրավոր էին բերում, վիրավորներ միշտ կային:

Մենք զենքով էինք, որպեսզի, երբ պետք լինի, նաև կռվի մեջ մտնենք, քնելիս զենքը բարձի տակ էինք դնում: Շատ էինք առաջնագծին մոտ, ցանկացած պահի կարող էր շրջափակում լինել: Հադրութն ավելի հեռու էր առաջնագծից:

Մենք վիրավորներին օգնություն էինք ցույց տալիս և ուղարկում Հադրութ կամ Ստեփանակերտ:

Այդ տարիներն ի՞նչ փոխեցին Ձեր մեջ

Հոգեբանորեն փոխվեցի, արժեքներն էլ փոխվեցին:
Պատերազմական պայմաններում կյանքի իմաստը բավականին փոխվում է, շատ բաներ, որ նախկինում կարևոր էին, դառնում են արդեն ոչ էական: Ես այնտեղ հասկացա, որ մարդ պետք է ապրի պարզ ճակատով, վախկոտ, խաբեբա չլինի, ճիշտ է պետք ապրել, կյանքի ճիշտ օրենքներով և վերջ… Պետք չէ մեծ-մեծ նպատակներ դնել՝ նյութական, ֆինանսական…. Դա պարզապես անիմաստ է:

Ավելի լավ է մտածել օգնելու, բարության մասին:

Այնտեղ իսկական ընկերություն էր, երբ համեմատում եմ քաղաքի ընկերության հետ; Այնտեղի ընկերությունն ուրիշ էր, ջերմությունը մինչև այսօր կա, եթե հաճախ չենք էլ հանդիպում, միևնույն է, հոգով միասին ենք:

Մենք իրար փոխարինում էին, ասենք, Սուրիկը (Սուրեն Ինանցը) գիշերները չէր կարողանում աշխատել, գիշերները ես էի աշխատում, ցերեկը` քնում: Պետք էր լինում մի 2 օրով մեկին տեղ գնալ, փոխարինում էինք իրար: Եվ, ընդհանրապես, այդ պայմաններում բոլորը հարազատ են դառնում:

Գևորգ Գրիգորյանն էլ էր մեզ հետ: Գևորգն, իհարկե, իր տեսակով, անձնուրացությամբ առանձնանում էր մեր մեջ. մենք երիտասարդ էինք, ինքն` ավելի հասուն: Մեզ համար Գևորգն օրինակ էր:  Գևորգի նման հերոսներ շատ քիչ կային: Իր մոտեցումներն այլ էին, մենք դեռ կյանքի փորձ չունեինք, դեռ ձևավորվում էինք որպես մարդ:

Ճիշտ է դա ազգի համար դժվար շրջան էր, բայց ինձ համար այդ տարիները շատ լուրջ, բեկումնային տարիներ էին` կայանալու տեսակետից, որպես` մարդ, որպես` մասնագետ:

Ես շատ հպարտ եմ, որ գնացել եմ:

Հիշողություններ…

Հիշողությունները շատ են, շատ ջերմ: Ամենավառը վերջին օրն է, երբ հրադադար էր և արդեն պետք է անձնակազմով հոսպիտալից հեռանայինք: Այնքան էինք կապվել, որ այդ հրաժեշտը՝ անձնակազմի, տեղացիների հետ, շատ սրտաճմլիկ էր:

Ամենավատ օրերը…

Ամենավատ, տագնապալից օրերն էին, երբ առաջնագիծը ճեղքվելու վիճակ էր ստեղծվում: Դա երկու անգամ է եղել: Գույքը սկսում էինք հավաքել, հետո ասում էին՝ դադարեցնել:

Տպավորված դեպքեր…

Շատ տպավորվել է մի դեպք. մի ադրբեջանցի` 18 տարեկան, գերի էին բերել` վիրավոր: Եվ զարմացել էի նրա նկատմամբ Գևորգ Գրիգորյանի վերաբերմունքով: Դա արտառոց մի բան էր. Գևորգը վիրահատեց նրան, ամեն տեսակի օգնություն և խնամք էր ցուցաբերում, եթե մեկն ուզում էր նեղացնել՝ սաստում էր: Ես երիտասարդ էի, և դա ինձ համար շատ տարօրինակ էր: Ինքս այդպես չէի վարվի: Դրանից հետո ես էլ սկսեցի քիչ առ քիչ խղճալ այդ զինվորին:

Ինչո՞ւմ է հայկական բանակի ուժը…

Այդ տարիներին անպիսի հզոր մարդկանց եմ հանդիպել: Եվ հասարակ կամավորական ջոկատների տղաներն էին ինքնազոհ կռվում: Հասարակ զինվորն էլ ղեկավարվում էր նրանց միջոցով:

Ընդհանրապես, զինվորական սպաները կադրային լեյտենանտներից լավ էին պատերազմում, շատ հմուտ էին:
Այնպես որ, որքան էլ Ադրբեջանը զինվում է, պետք չէ վախենալ: Կարևորը մարդկային գործոնն է, որովհետև զինվելուց հետո կռվել է պետք:

Շատ դեպքեր գիտեմ, երբ ծնողները գալիս էին իրենց երեխաներին տանելու, տղաները չէին գնում: Ասում էին՝ ընկերս այստեղ է, չեմ թողնի նրան:

Բայց, իհարկե, վատերն էլ կային: Նման մարդիկ այս կյանքում էլ են դժվարությունից խուսափում: Այնտեղ, թե այստեղ, այդպիսիները նույնն են: Օրինակ, արցախցի բուժծառայության պետ կար, ով ոչ մի օր չեկավ: Նա այսօր, առօրյայում էլ պետք է փախչի ծանր հիվանդից, ինքն իրենից, դա մարդու էության խնդիր է:

Այնտեղ երևում է, թե ով` ով է:

Եղել է ժամանակ, երբ իրավունք եմ ունեցել մեկ շաբաթով գնալ և այլևս չգալ: Այնտեղ ասում էին՝ «իջնել», իսկ ես չէի «իջնում»:  Այնտեղ ամեն բան երևում է, այնտեղ չես կարող դեմքդ թաքցնել:

Ադրբեջանցիների մեջ ապրելը որևէ վերաբերմունք ձևավորե՞լ է Ձեր ընտանիքի անդամների մեջ նրանց նկատմամբ:

Մենք ընտանիքով Ադրբեջանում ապրելիս միշտ զգույշ ենք եղել: Մեր մեծերն ասում էին, որ մեր միջև դարավոր թշնամանք կա, որ թուրքը՝ թուրք է, և զգուշանալ է պետք: Դա կար: Բայց եղել են հատուկենտ դեպքեր, երբ թուրք հարևաններն օգնել են հայերին: Ցավոք, հատուկենտ…

Եթե նորից…

Նորից 1916-ին գնացել եմ: Իհարկե, դա ռազմական կենտրոնի ահազանգով էր, բայց մեր ընկերներով էինք հավաքվել: Մեզ հետ էր նաև Միքայելը: Ընկերներս կամավոր էին եկել: Գնացինք, բայց չեմ ասի, թե ուր…. ռազական գաղտնիք է: Կրկին կազմավորել ենք դաշտային հոսպիտալ: Փառք Աստծո, շուտ վերջացավ:

Այնտեղ տեսա այնպիսի մարդկանց, ինչպիսին այն ժամանակ էի տեսել: Բոլորն էլ պատրաստակամ էին` ցանկացած պահի:
Եվ եթե պետք լինի՝ իմ պատասխանը ևս պարզ է:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ