Med-Practic
Նվիրվում է վաստակաշատ ուսուցիչ Գրիգոր Շահյանին

Իրադարձություններ

Հայտարարություններ

Մեր հյուրն է

Հրատապ թեմա

Առողջապահություն 4.2012

Ինչպես ընտրել ատամի պրոթեզը

Պրոթեզ տերմինը հունական ծագում ունի (prosthesis-միացում, ավելացում) և նշանակում է մարմնի արհեստական մաս (ձեռք, ոտք, ատամ և այլն): Ստոմատոլոգիայում պրոթեզավորումը կատարվում է կորցրած ատամը նորով փոխարինելու, ատամի վրա գոյացած թերությունը` կոտրվածքը, քայքայումը քողարկելու նպատակով և այլն: Ատամների պրոթեզավորման շնորհիվ վերականգնվում է ատամնաշարի արտաքին տեսքը, գեղեցկանում մարդու ժպիտը, բարձրանում նրա տրամադրությունը, կանոնավորվում է խոսելու և ծամելու գործընթացը, բարելավվում` մարսողությունը: Այս բոլորը նպաստում է ընդհանուր առողջության ամրապնդմանն ու կյանքի որակի բարձրացմանը:

 

Ատամների պրոթեզավորումն ունի գրեթե հինգ հազարամյա պատմություն: Պերուում կատարված հնեաբանական պեղումների ժամանակ ինկերի քաղաքակրթության ժամանակաշրջանին պատկանող գանգ է գտնվել, որի ստորին ծնոտի վրա պահպանվել են ծովային կենդանիների զրահա-շապիկից պատրաստված իմպլանտացված ատամներ: Ցավոք, այդ քաղաքակրթությունը դարերի ընթացքում ընդհատվել է, և գիտության ու արվեստի շատ բնագավառների վերաբերող փաստեր մեզ չեն հասել:

 

Մեր ժամանակներում օրթոպեդիկ ստոմատոլոգիան, որի գլխավոր բաժինն է ատամների պրոթեզավորումը, հիմնադրվել է ֆրանսիացի վիրաբույժ Նիկոլյա Անդրիի կողմից (1741թ.): Հայտնի է, որ նա եղել է Լյուդովիկոս XV թագավորի ատամնաբույժը, պատրաստել է ատամների պրոթեզներ իր ժամանակի ամենանշանավոր մարդկանց համար: Այդ ժամանակից ի վեր օրթոպեդիկ ստոմատոլոգիան հասել է զարգացման բարձր մակարդակի և ներկայումս թույլ է տալիս պատրաստել հարմարավետ, գեղեցիկ և օրգանիզմի համար անվնաս ատամնապրոթեզներ: Այս խնդրում բարեհաջող արդյունք ապահովելու համար պահանջվում է օրթոպեդ-ստոմատոլոգի և ատամնատեխնիկի մասնագիտական բարձր որակ, պրոթեզավորման տեսակի ու դրա համար անհրաժեշտ նյութի անհատական ճիշտ ընտրություն, հաճախորդի ընդհանուր և բերանի խոռոչի առողջական բավարար վիճակ և այլն:

 

Գոյություն ունեն ատամների պրոթեզավորման տարբեր դասակարգումներ: Ըստ պրոթեզի ծավալի և խորության, տարբերակում են միկրոպրոթեզավորում (նկ. 1), բուն պրոթեզավորում (նկ. 2) և իմպլանտացիա (նկ. 3): Միկրոպրոթեզավորումը ատամի վրա արհեստական պսակ դնելն ու դրանով պատենավորելն է: Բուն պրոթեզավորումը կորցրած մեկ կամ մի քանի ատամների փոխարեն արհեստական նյութից պատրաստած ատամներ տեղադրելն է: Իմպլանտացիայի էությունը ծնոտի լնդոսկրային համակարգի մեջ արհեստական ատամներ ներդնելն է:

 

Նկ. 1  Նկ. 2.  Նկ.3.

       

Հայտնի է բուն պրոթեզների երեք տեսակ` շարժական, անշարժ և պայմանական շարժական: Շարժական պրոթեզներն իրենց հերթին կարող են լինել լրիվ շարժական (ատամնաշարի լրիվ բացակայության դեպքում) և մասնակի շարժական (երբ պահպանված են լինում որոշ քանակությամբ ատամներ): Լրիվ շարժական պրոթեզը հիմնականում նստում է լնդի վրա, բերանում ամրանում պրոթեզի և լնդի միջև գոյացող վակուումի շնորհիվ: Առանձին դեպքերում լրացուցիչ ամրացման համար օգտագործում են սոսնձանյութեր:

 

Մասնակի շարժական պրոթեզը նույնպես հենվում է լնդի վրա, սակայն միաժամանակ մետաղյա կարթերի միջոցով ամրացվում է հարևան պահպանված ատամներին: Ըստ պատրաստման նյութի և կառուցվածքային սկզբունքի, գոյություն ունի մասնակի շարժական պրոթեզների 3 ձև` կարծր պլաստմասային-թիթեղային (նկ. 4), ճկուն պլաստմասային-նեյլոնային (նկ. 5) և բյուգելային (նկ. 6): Նեյլոնայինը թաթիկների միջոցով լավ ֆիքսվում է լնդի վրա: Սակայն պրոթեզի այս տեսակը խորհուրդ չի տրվում այն դեպքում, երբ պրոթեզավորումը տվյալ անձի մոտ առաջին անգամ է կատարվում: Բանն այն է, որ ցանկացած ձևի պրոթեզավորումից հետո առաջին 6 ամիսների ընթացքում ծամողական ակտի ժամանակ տեղի է ունենում լնդոսկրային ալվեոլար ելունի ապաճ, ինչպես ժողովուրդն է ասում` լինդը «նստում է», այսինքն` գոյանում է ազատ տարածություն լնդի ու պրոթեզի միջև և պրոթեզի ֆիքսացիան թուլանում է, ցավեր են առաջանում: Նեյլոնային պրոթեզի տեխնոլոգիան թույլ չի տալիս նման դեպքերում վերահենքավորել պրոթեզը, որն արվում է այլ ձևերի պրոթեզների դեպքում:

 

Բյուգելային պրոթեզն ունի աղեղանման հատված (գերմաներեն` bugel-աղեղ), որով կապվում են պրոթեզի աջ և ձախ կեսերը: Եթե այն պատրաստված է լինում վերին ծնոտի համար, ապա քիմքի մակերեսի միայն աննշան մասն է ծածկվում աղեղով, մնացածը մնում է բաց, ազատ, որի շնորհիվ համի և ջերմության զգացումը, ինչպես նաև խոսակցական ակտը գրեթե չեն տուժում: 

 

  Նկ. 4.  Նկ. 5.    Նկ.6.

 

Անշարժ պրոթեզներ պատրաստվում են հատկապես երիտասարդների համար, երբ ատամնածնոտային համակարգը դեռևս բավական ամուր է և հուսալի` նման միջամտությունների համար: Անշարժ պրոթեզի ամենահայտնի և վաղ կիրառվող ձևը պսակն է (շապիկը), որը հագցվում և ցեմենտվում է մշակման ենթակա ատամին:

 

Ատամների մասնակի բացակայության դեպքում պատրաստվում է կամրջանման պրոթեզ` արհեստական ատամներով և կողքերից ամրացվում հենակետային ատամներին` պսակների միջոցով: Այս պրոթեզի դրական կողմն այն է, որ մշտապես ֆիքսված է մնում և հանելու անհրաժեշտություն չի լինում: Բացասականն այն է, որ կարիք է լինում շապիկը տեղադրելուց առաջ որոշ չափով տաշել հենակետային ատամները և դրանով խախտել նրանց ամբողջականությունը: Այս տեսակետից ավելի խնայող է սոսնձային-կամրջային պրոթեզը, որի դեպքում արհեստական ատամներն ամուր սոսնձվում են փոխարինվող հարևան ատամներին` ժամանակակից նյութերի օգնությամբ:

 

Ատամների պրոթեզների ժամանակակից տեսակներից է պայմանական շարժական պրոթեզը, որի դեպքում մեկ կամ մի քանի տիտանային ձողիկներ ներխրվում են ծնոտոսկրի մեջ, նրանց վրա պտուտակվում` ամրացվում է բուն պրոթեզը, որը կարելի է ժամանակ առ ժամանակ հանել (մաքրելու կամ հնացած մասնիկները նորերով փոխարինելու համար) և կրկին տեղադրել:

 

Որակյալ պրոթեզներ պատրաստելու հարցում կարևոր նշանակություն ունեն նյութի տեսակն ու որակը: Ներկայումս օրթոպեդիկ ստոմատոլոգիայում օգտագործվում են բազմաթիվ նյութեր` պլաստմասսա, կերամիկա, նեյլոն, մետաղ (պողպատ, ոսկի, արծաթ, պլատին), ճենապակի, ցիրկոնիումի երկօքսիդ և դրանց զուգորդումները: Կոնկրետ անձի համար պրոթեզը պատրաստելիս նկատի է առնվում ինչպես պրոթեզավորման տեսակը, այնպես էլ նրա համար նյութապես մատչելի լինելը:

 

Նախ նշենք պլաստմասայի մասին, որը կիրառվում է վաղուց և ունի այնպիսի առավելություններ, ինչպիսիք են տեխնիկապես հեշտ պատրաստելը, նյութապես մատչելի լինելը, թեթև քաշը: Սակայն պլաստմասան զիջում է ժամանակակից բոլոր նյութերին իր ոչ բավարար ամրությամբ (հատկապես հեշտ են կոտրվում լրիվ շարժական թիթեղային պրոթեզները), էսթետիկական տեսանկյունից բերանի լորձաթաղանթին բնորոշ գունային գամման հաճախ չի հաջողվում ստանալ: Որոշ քիմիական նյութերի և սննդանյութերի (թեյ, սուրճ, հատապտուղներ) ներգործությամբ փոխվում է պրոթեզի գույնը: Կոշտ պլաստմասայի մակերեսն ունի մանր ծակոտկենություն, որը ներծծում է բերանի խոնավությունը, հոտը, եղած մանրէները: Ոչ բավարար հիգիենայի դեպքում կարող է լնդախտ սկսվել:

 

Կոշտ պլաստմասային փոխարինելու եկավ նեյլոնային պլաստմասան, որը զերծ է վերը նշված բացասական կողմերից, ճկուն է, անվտանգ` ալերգիայի առումով: Իր բարակության և կիսաթափանցելիության շնորհիվ պրոթեզը բավական աննկատ է մնում կողմնակի աչքի համար, սակայն այն նույնպես խնամք է պահանջում, քանի որ բուն պրոթեզի զանգվածի և նրա վրայի արհեստական ատամների շփման տեղում գոյանում են ճեղքեր, որտեղ կարող են պահպանվել սննդի մնացորդներ, մանրէներ` առաջացնելով լնդերի բորբոքում:

 

Տարբեր տեսակի մետաղներն իրենց կայուն տեղն ունեն պրոթեզավորման մեջ: Ըստ պատրաստման տեխնիկայի, մետաղական պսակները կարող են լինել դրոշմված (շտամպված) տեսակի, այսինքն` ստացվում են պատրաստի պարկուճները ծեծելու և ատամի ձև տալու եղանակով: Դրանք լինում են արծաթափայլ կամ բուլատապատ: Սակայն նման ատամնապսակն ատամի վզիկի հատվածում անհարթ է անցնում դեպի ատամի մակերես, և ժամանակի ընթացքում այդ տեղում կուտակվում են մանրէներ, որի հետևանքով լնդերը բորբոքվում են և դառնում կարիեսի զարգացման պատճառ: Ահա թե ինչու գերադասելի է շապիկները պատրաստել նյութը ձուլելու և անհատական կաղապարի մեջ լցնելու միջոցով:

 

Այժմ լայնորեն օգտագործվում է կոմպոզիտը (պոլիմեր), որը բաղկացած է այնպիսի հավելումներից, ինչպիսիք են հատուկ ապակին, ճենապակու փոշին, կրեմնիումը, կվարցը և այլն, որոնք պրոթեզին տալիս են ցանկալի որակ: Ոչ պակաս կիրառում ունի նաև նուրբ կերամիկան, որից ստացվում են թեթև էսթետիկ պրոթեզներ` հատկապես առջևի ատամների շապիկների համար: Կերամիկան նաև ամենից անվնաս նյութն է օրգանիզմի համար, լնդերը և բերանի լորձաթաղանթը չի գրգռում: Այս տեսակետից գերադասելի են նաև ազնիվ մետաղների համաձուլվածքները: Չնայած քրոմոնիկելային և քրոմոկոբալտային ձուլվածքները ավելի հաճախ են օգտագործվում ատամների պրոթեզավորման համար, սակայն ալերգիայի դեպքում կարող են առաջացնել լուրջ խնդիրներ: Բավական մեծ ամրություն ունի և կենդանի հյուսվածքների համար անվտանգ է ցիրկոնիումի երկօքսիդը, որի հիմքի վրա կերամիկայից պատրաստված ատամնաշապիկները բնական ատամներին բնորոշ տեսքով, լույսի թափանցելիությամբ, օրգանիզմի համար անվտանգությամբ, երկարակեցությամբ անզուգական են: 

 

Այսպիսով, յուրաքանչյուր դեպքում կատարված պրոթեզավորման որակը երևում է նրանից, թե որքան ազատ է մարդն իրականացնում սնունդ ծամելու պրոցեսը, որքան անկաշկանդ է ժպտում ու ծիծաղում, մասնակցում խոսակցությանը: Այլ կերպ ասած` դա նշանակում է, որ բժշկի կողմից, հաճախորդի համաձայնությամբ տվյալ դեպքում ճիշտ են ընտրվել պրոթեզի և´ տեսակը, և´ նյութը:

 

Հեղինակ. Էդուարդ Ա. Դանիելյան «Հայբուսակ» համալսարանի բազային քոլեջի դասախոս, «Մեդեսի» ստոմատոլոգիական կենտրոնի օրթոպեդ-ստոմատոլոգ
Սկզբնաղբյուր. Առողջապահություն 4.2012
Աղբյուր. med-practic.com
Հոդվածի հեղինակային (այլ սկզբնաղբյուրի առկայության դեպքում՝ էլեկտրոնային տարբերակի) իրավունքը պատկանում է med-practic.com կայքին
Share |

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ

Կարդացեք նաև

Սիրելի ընթերցող
Սիրելի ընթերցող

Ավարտին է մոտենում 2012 թվականը: Մեր հանդեսի միջոցով ձեզ հետ սկսված երկխոսությունն իր տրամաբանական շարունակությունը կունենա նաև 2013-ին...

Օրակարգում` մարզային առողջապահության խնդիրները
Օրակարգում` մարզային առողջապահության խնդիրները

ՀՀ առողջապահության նախարար Դ. Դումանյանի մոտ վերջերս մարզային առողջապահության ոլորտի պատասխանատուների հետ կայացած հերթական խորհրդակցության ժամանակ քննարկվեցին ոլորտում առկա թերությունների ու բացթողումների ուղղությամբ տարվող աշխատանքների ընթացքը...

Կարևոր ծրագրի իրականացման սկիզբն է դրվում

ՀՀ ԱՆ կոլեգիայի հերթական նիստում, որին մասնակցում էին նաև մարզպետարանների առողջապահության բաժինների պետերը և Երևանի քաղաքապետարանի առողջապահության վարչության պետը...

Նախարարը կարևորում է մարզային առողջապահության զարգացման հիմնախնդիրները
Նախարարը կարևորում է մարզային առողջապահության զարգացման հիմնախնդիրները

ՀՀ առողջապահության նախարար Դերենիկ Դումանյանը աշխատանքային այցով եղավ Լոռու մարզում: Մարզպետ Արթուր Նալբանդյանի ուղեկցությամբ նա այցելեց Ալավերդու բժշկական կենտրոն...

Օտարերկրյա քաղաքացիների` բժշկական օգնություն եվ սպասարկում ստանալու իրավունքը Հայաստանի Հանրապետությունում
Օտարերկրյա քաղաքացիների` բժշկական օգնություն եվ սպասարկում ստանալու իրավունքը Հայաստանի Հանրապետությունում

Մարդու առողջությունն ամենակարևոր արժեքներից է, որը պաhպանելու, ինչպես նաև վերականգնելու նպատակով հաճախ հարկ է լինում դիմել համապատասխան մասնագետի օգնությանը...

Առաջնայինը հիվանդությունների կանխարգելումն է...
Առաջնայինը հիվանդությունների կանխարգելումն է...

Հարցազրույց ՀՀ առողջապահության նախարարության և Երևան քաղաքի գլխավոր քիթ-կոկորդ-ականջաբան,պրոֆեսոր Արթուր Շուքուրյանի հետ...

Կենսաբանորեն ակտիվ հավելումների օգտագործման վերահսկման կարեվորությունը
Կենսաբանորեն ակտիվ հավելումների օգտագործման վերահսկման կարեվորությունը

Ըստ վիճակագրական տվյալների, զարգացած երկրների բնակչության 70%-ը պարբերաբար օգտագործում է կենսաբանորեն ակտիվ հավելումներ (ԿԱՀ): Դա, ըստ էության, XX դարի վերջերում առողջապահության բնագավառում նոր ուղղության` ՙկյանքի որակ՚ հայեցակարգի արտացոլումն է...

Ավելի հեշտ է կանխարգելել, քան բուժել
Ավելի հեշտ է կանխարգելել, քան բուժել

Հոկտեմբերն աշխարհով մեկ հայտարարված է կրծքագեղձի քաղցկեղի դեմ պայքարի ամիս, որի ընթացքում անցկացվում են բազմաթիվ միջոցառումներ:«Հայ-ամերիկյան առողջության կենտրոն» հիմնադրամի բացման օրվանից Հայաստանն արդեն 15 տարի է, ինչ միացել է այդ կարևոր գործընթացին...

Ներհիվանդանոցային վարակների կանխարգելման գիտագործնական կենտրոն`ՀՀ առողջապահական համակարգում
Ներհիվանդանոցային վարակների կանխարգելման գիտագործնական կենտրոն`ՀՀ առողջապահական համակարգում

Որակի հսկումը բնութագրվում է որպես առողջապահական համակարգի աչքեր և ականջներ, առանց որոնց մենք չէինք կարողանա իմանալ, թե որտեղ ենք և ուր ենք գնում:

Ա. Տոնապետյան...

Վերին շնչուղիների բորբոքային հիվանդությունների արդյունավետ ու անվտանգ բուժումը կլարիտրոմիցինով

Վերին շնչուղիների, մասնավորապես քիթ-կոկորդ-ականջի վարակական ախտաբանություններից ամենահաճախ հանդիպում են քթի և հարակից խոռոչների (ռինոսինուսիտներ` ՌՍ), միջին ականջի (միջին օտիտներ), ըմպանի և քմային նշիկների (ֆարինգիտներ և տոնզիլիտներ), թարախաբորբոքային հիվանդությունները...

Ակնթարթ, որը տարիներ արժե...
Ակնթարթ, որը տարիներ արժե...

Հարցազրույց ծանրամարտի Եվրոպայի չեմպիոն, աշխարհի, ինչպես նաև լոնդոնյան օլիմպիադայի բրոնզե մեդալակիր, ծանրորդուհի Հռիփսիմե Խուրշուդյանի հետ...

Դաշտանային պարբերաշրջան

Դաշտանը սեռականորեն հասուն կնոջ արգանդից պարբերաբար՝ 26-28 օրը մեկ, միջին հաշվով 3-4 օր տևող արյունային արտադրությունն է, որը հատուկ է միայն մարդուն և մարդանման կապիկներին...

Ամուսնական դավաճանություն
Ամուսնական դավաճանություն

Դավաճանությունը գուցե ներում են, բայց չեն մոռանում

Հաճախ սիրային արկածներ որոնողները խոստովանում են, որ մինչ «ձախ գնալը» պարբերաբար մտածում էին իրենց կյանքի արմատական փոփոխությունների մասին, և միայն հանդիպումն է դառնում այդ գաղափարի իրականացման վճռորոշ ազդակը...

Ինչու են ներաճում եղունգները
Ինչու են ներաճում եղունգները

Ներաճած եղունգ կամ եղունգի ներաճում հիվանդությունն ըստ էության արտահայտվում է հարևան փափուկ հյուսվածքի մեջ եղունգաթերթիկի եզրային-ծայրային հատվածի ներաճով, որի հետևանքով զարգանում են մի շարք օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ ախտանիշներ...

ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԸ