Հղիների հոգեբանական աջակցության և ծննդաբերությանը նախապատրաստման նոր մոտեցումներ

Վերջին տարիներին բժշկական գիտության նորագույն նվաճումների ներդրմամբ մանկաբարձության ոլորտը գերբժշկայնացվեց: Հղիությունն ու ծննդաբերությունը դիտվում էին որպես բժշկական գործընթացներ, և անգամ նորմալ ընթացքով հղիության և ծննդաբերության ժամանակ իրականացվում էր միջամտություն:

Սակայն, չնայած բարձր տեխնոլոգիաների ներդրմանն ու մանկաբարձության գերբժշկայնացմանը, մայրական և մանկական մահացության մակարդակը շարունակում էր բարձր մնալ, իսկ ֆիզիոլոգիական ֆունկցիայի իրականացումը` հղիությունն ու ծննդաբերությունը, կապված էր ռիսկի հետ:

Հղիների, ծննդաբերների և ծննդկանների բժշկական խնամքի գոյություն ունեցող համակարգն ավելի շատ ուղղված էր ընդունված, հաճախ չհիմնավորված գործողությունների կատարմանը, քան կնոջ համար բարենպաստ հուզահոգեբանական վիճակի ստեղծմանը:

Վերջին տարիներին սկզբունքային փոփոխությունն եր կատարվեցին մանկաբարձության մեջ, իրականացվեց մանկաբարձության ՙդեմեդիկալիզացիայի՚ գործընթացը, և հանրապետությունում մշակվեց ու ներդրվեց անվտանգ մայրության հայեցակարգը, որի կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը հղիների սոցիալ հոգեբանական աջակցություննէ և ֆիզիկական նախապատրաստումը ծննդաբերությանը:

Խիստ կարևորելով հղիների հուզահոգեբանական աջակցության, ծննդաբերությանը ֆիզիկական նախապատրաստման և հղիների ուսուցման հարցերը (հատկապես հղիության ընթացքում վտանգի նշանների մասին տեղեկատվության տրամադրումը), վերջին տարիներին այդ աշխատանքների իրականացումը (ՙՄայրության դպրոցի՚ շրջանակներում) ներառված է պետության կողմից երաշխավորված անվճար մանկաբարձագինեկոլոգիական բուժօգնության և սպասարկման տրամադրման չափորոշչում, որպես նախածննդյան բուժօգնության իրականացման պարտադիր բաղադրիչ:

ՀՀ առողջապահության նախարարության նախաձեռնությամբ և մի շարք միջազգային կազմակերպությունների աջակցությամբ, հատկապես ԱՄՆ ՄԶԳ ՆՕՎԱ ծրագրի շրջանակներում, որոշ տարածաշրջաններում (Թալին, Սիսիան, Վայք, Վեդի և Երևան) իրականացվել է օժանդակություն մայրության դպրոցների կայացմանը:

Պերինատոլոգիայի, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ինստիտուտում ստեղծվել է մայրության դպրոց, որը հղիներին ու ծննդաբերներին հուզահոգեբանական աջակցություն տրամադրելուց բացի հանրապետության ծննդօգնության հիմնարկներին ցուցաբերում է կազմ-մեթոդական օգնություն, այդ թվում նաև հղիների հուզահոգեբանական աջակցության և ծննդաբերությանը ֆիզիկական նախապատրաստման հարցերով:

Նախածննդյան խնամքը հանրապետությունում ներկայումս ուղղվել է հղիի կոնկրետ կարիքների բավարարմանը, որը թույլ է տալիս ոչ միայն հաջողությամբ կրել պտուղը և ունենալ առողջ երեխա, այլև դրական ազդեցություն է թողնում հղիության ընթացքի ու ելքի վրա, բարձրացնում հղիի, նրա ընտանիքի անդամների բավարարվածությունը և առողջությունը, ապահովում մանկան նորմալ զարգացումն ու դաստիարակումը:

Հայտնի է, որ կարգավորվող գործընթացներին առավել հաճախ խանգարող պատճառը նյարդային և հուզական ցնցումներն են` ցավ, թախիծ, տագնապ, սարսափ: Կինը, իր համար որոշակի վտանգկամ կարևորություն ներկայացնող իրադարձության, մասնավորապես հղիության ընթացքում, գտնվում է երկարատև սպասման ստրեսի վիճակում, որը կարող է հանգեցնել ախտաբանական դրսևորումների: Հայրենական և արտասահմանյան ֆիզիոլոգները բացահայտել են հղիության պատճառով առաջացած սպասման ստրեսի բացասական հետևանքները: Տեղի է ունենում ուղեղի ադրեներգիկ համակարգի ակտիվացում, որի արդյունքում վեգետատիվ ռեակցիաները ձեռք են բերում վառ արտահայտված սիմպատիկ ուղղվածություն:

Կենսաէլեկտրական և էնդոկրին-վեգետատիվ պրոցեսների համախմբումը ստանում է ոչ համապատասխան բնույթ, իսկ հարմարողական մեխանիզմները կարող են վերածվել ռիսկի գործոնների ու դառնալ վիսցերալ (ընդերային) խանգարումների պատճառ: Հղիության վերջին շաբաթները, որոնց ընթացքում բուռն ձևավորվում է նախապատրաստումը ծննդաբերությանը, առավել ինտենսիվ սպասման շրջան են համարվում, հետևաբար` ՙսպասման ստրեսի՚ ժամանակ կարող է առաջանալ արգանդի կծկողական գործունեության խանգարում:

Անվտանգ ծննդաբերություն

Վերջին տասնամյակում աշխարհում էականորեն վերանայվել են ծննդաբերության համապատասխան տեխնոլոգիաների նկատմամբ հիմնական մոտեցումները, որոնց արդյունավետությունը լիովին հաստատվել է ապացուցողական բժշկության տվյալներով: Այն անվտանգ ծննդաբերությունների կազմակերպման համար ԱՀԿ կողմից նոր մոտեցումների ստեղծման հիմք ծառայեց`

• մոր համար պետք է բարվոք վիճակ ապահովել մանկածնության ժամանակ և հետծննդյան շրջանում` ամուսնու կամ կնոջ կողմից ընտրված ընտանիքի անդամի ազատ մասնակցություն,
• բուժանձնակազմի և աջակցող անձի պարտականությունների մեջ է մտնում մոր հուզահոգեբանական սատարումը,
• կանայք պետք է մասնակցեն իրենց հղիությանն ու ծննդաբերությանը վերաբերող որոշումների ընդունմանը,
• առողջ նորածինը պետք է շարունակ գտնվի մոր հետ,
• հարկավոր է խրախուսել պտղի ծնվելուց հետո ծննդաբերական սենյակում նորածնին անմիջապես մոր կրծքին դնելը,
• անհրաժեշտ է խրախուսել կեսարյան հատումից հետո հեշտոցային ծննդաբերությունը,
• կեսարյան հատումների լավագույն հաճախականությունը 10-15% է, ապացուցողական բժշկության տվյալներով 15%-ից ավելի բարձր հաճախականությունն էապես չի անդրադառնում պերինատալ և մայրական հիվանդացության և մահացության վրա: Կեսարյան հատումների բարձր տոկոս կարող է լինել միայն 3-րդ մակարդակի ծննդաբերական հիմնարկներում,
• հարկ չկա օգտվել պտղի սրտի բաբախի ավանդական էլեկտրոնային մոնիտորինգից,
• գոյություն չունեն ծննդաբերությունից առաջ ցայլքի մազերի սափրման և հոգնաներ կատարելու անհրաժեշտության վերաբերյալ ապացույցներ,
• ծննդաբերության և մանկածնության ժամանակ խորհուրդ չի տրվում մեջքի վրա պառկած դիրք: Կանայք իրենք պետք է որոշեն ծննդաբերության ժամանակ իրենց հարմար դիրքը,
• արդարացված չէ էպիզիոտոմիայի առօրյա օգտագործումը,
• ծննդաբերությունը հարկավոր է խթանել միայն հատուկ բժշկական ցուցումների դեպքում,
• անհրաժեշտ է խուսափել ցավազրկողների և անզգայացնող միջոցների ավանդական նշանակումից,
• արդարացված չէ պտղապարկի արհեստական հատումը (որպես ավանդական գործընթաց),
• պետք է օգտագործել ոչ դեղային այլընտրանք ային ցավազրկումը` հղիի հուզահոգեբանական աջակցության միջոցով,
• մանկան ծնունդը նաև ընտանիքի նոր փոխհարաբերությունների սկիզբն է:

Ծննդաբերողը, նրա հարազատներն ու մտերիմները ներգրավվում են արդեն նոր փոխհարաբերությունների մեջ, որտեղ միմյանց նկատմամբ պարտականությունները փոխվում են և դառնում է նորովի:

ՙԱնվտանգ մայրություն՚. առավել կարևոր սկզբունքները

Սկզբունք 1

Ծննդաբերությունը ոչ թե հիվանդություն է, այլ առողջության արտահայտություն: Խնամքն ուղղված է ծննդաբերության բոլոր փուլերում և հետծննդյանշրջանում կնոջ աջակցությանը:

Սկզբունք 2

Նախածննդյան խնամքը ճկուն գործընթաց է, որը կիրառվում է կնոջ կյանքի առանձնահատկությունն երին համապատասխան, հաշվի առնելով հուզահոգեբանական, կրթական ու մտավոր պահանջմունքների մակարդակը, ինչպես նաև յուրաքանչյուր ծննաբերող կնոջ և նրա ընտանիքի ֆիզիկական հնարավորությունները:

Մանկածնության բոլոր հարցերն ընդգրկող լուսավորչական դասընթացների հստակ մշակված համալիր ծրագիրը նախապատրաստում է ծնողների գործուն մասնակցությունը հղիության, ծննադաբերության ժամանակ և ծննդաբերությունից հետո, նաև նորածնին խնամելիս:

Սկզբունք 4

Երեխայի հայրը, ծննդկանի ընտրությամբ հարազատներն ու բարեկամներն ակտիվ ներգրավվում են ծննդաբերության բոլոր փուլերում, նրանք ծննդկանին հետծննդյան խնամքի շրջանում օգնություն են ցուցաբերում:

Սկզբունք 5

Երկունքի ժամանակ և ծննդաբերությունից հետո ծննդկանին խնամում են նույն սենյակում, բացառությամբ` եթե առաջացել է կեսարյան հատման անհրաժեշտություն: Հնարավորության դեպքում նույն սենյակում բուժանձնակազմը խնամում է նոր ածնին ու ծննդկանին:

Սկզբունք 6

Մանկան լավագույն խնամքն իրականացնում է մայրը: Այն դեպքում, երբ մայրն ինքն է խնամում նորածնին, բուժանձնակազմի օգնության դերը փոխվում է` նրանք նորածնի խնամք իրականացնողից անմիջապես վեր են ածվում խնամքի վերաբերյալ ժամանակակից մոտեցումների ուսուցանողների:

Ավանդական ծննդօգնության հիմնական դրույթները

Ծննդաբերական բաժանմունքի տարածքն ավանդաբար բաժանվում էր 3-4 հատվածի` նախածնարան, ծննդաբերական սրահ, հետծննդաբերական հիվանդասենյակ կամ նորածնային բաժանմունք.

• մանկան ծնվելու ընթացքում յուրաքանչյուր փուլին համապատասխան կնոջը մի սենյակից մյուսն էին տեղափոխում,
• ծննդկանները գտնվում էին պասիվ դերում,
• հայրը, հարազատները համարվում էին կողմնակի այցելու, այլ ոչ թե ծննդաբերությանը գործուն կողմնակից և մասնակից,
• ծննդաբերությունից հետո մայրն ու նորածինն անհապաղ տեղավորվում էին տարբեր սենյակներում,
• բուժհաստատությունում գտնվելու ողջ ընթացքում նորածիններին խնամում էին գերազանցապես հատուկ մանկական հիվանդասենյակներում,
• բժիշկը նորածնին զննում էր նորածնային բաժանմունքում, ապա այցելում էր մորը և լավագույն դեպքում նրան հաղորդում իր դիտարկումները,
• մայրը չէր մասնակցում մանկան զննմանը, բաց էր թողնվում առաջին պահից երեխային ճիշտ խնամելու հմտությունները սովորելու բացառիկ հնարավորությունը:

Վերն ասվածի լրիվ հակադրությունն է ՙՄայրության պահպանությունը ընտանիքում՚ ծրագիրը, որի դեպքում անպայման հաշվի են առնվում կնոջ անձնական, անհատական ցանկությունները և նրա ընտանիքի պահանջները,

• անձնակազմը համաձայնեցված օգնություն և աջակցություն է ցուցաբերում ընտանիքներին, պատասխանում նրանց հարցերին, ջանում նրանց ընդգրկել գործընթացի մեջ` այնտեղ, որտեղ հնարավոր է ու խելամիտ,
• բուժանձնակազմի դերն է աջակցել, ուսուցանել, լուսավորել, խթանել և ըստ ամենայնի նպաստել մոր, նրա ընտանիքի ու բուժանձնակազմի թիմի բոլոր անդամների միջև շփման գործընթացին` ամենաընդունելի լուծումների հասնելու նպատակով,
• թեպետ խնամքի այդպիսի ռեժիմն իրականացվում է բուժանձնակազմի ղեկավարությամբ, այնուամենայնիվ այն ուղղված է ընտանեկան միջավայրի ապահովմանը` մորը և նրա հարազատներին ընդգրկելով ծննդաբերության ընթացքի վերաբերյալ որոշման ընդունմանը,
• ապահովվում է բնության մեջ ամենաբնական երևույթի նորմալ կայացումը,
• ժամանակակից ծննդաբերական հիվանդասենյակներն ապահովում են ծննդաբերության առաջին շրջանի, ծննդի և հետծննդյան շրջանում մանկաբարձական խնամքի գրեթե բոլոր օժանդակ տեսակները,
• դրանք հագեցված են այնպիսի սարքավորումներով, որոնք հնարավորություն են ընձեռում բարդությունների դեպքում տրամադրել ցանկացած օգնություն,
• անհրաժեշտ պայմանների բացակայության դեպքում հետծննդյան շրջանն անցկացնում են այլ հիվանդասենյակում, սակայն պարտադիր նորածնի հետ մեկտեղ,
• որպեսզի ամուսինը ծննդաբերության ժամանակ կարողանա կնոջը ճիշտ և արդյունավետ օգնել, հղիության ընթացքում ընտանեկան զույգի հետ անցկացվում են մի քանի խորհրդատվություն, պարապմունքներ, որտեղ բժիշկ-խորհրդատուները հանգամանորեն բացատրում և ուսուցանում են, թե ամուսինն ու կինը ծննդաբերության ընթացքում ինչ պետք է անեն,
• երբ կինը ծննդաբերության նպատակով ծննդատուն է ընդունվում, անծանոթ միջավայրում բախվում է մեծ թվով նոր անձանց, ձայների ու երևույթների հետ,
• հիվանդանոցի աշխատանքի կարգը և սարքավորումն երը կարող են տագնապ, անգամ սարսափ հարուցել հղիի մոտ: Անձանց և ձայների մշտական հոսքը, որոնք մերթ հասնում են ծննդաբերության հիվանդասենյակ, մերթ անհետանում, հաճախ, չնախապատրաստված կնոջը զրկում են սովորական պաշտպանվածության զգացումից,
• բուժաշխատողները, բոլորը մուտք ունեն կնոջ ամենաինտիմ ապրումների աշխարհը և տանջ անքների դիտորդն են: Նրա ներաշխարհը լարված է: Ընդ որում, նրան տանջում են ցավերը և վախն անհայտության առաջ: Այս բոլոր ներգործությունն երի նկատմամբ նա նվազագույն իսկ վերահսկողություն չունի,
• երեխայի հայրը և հարազատները, եթե կնոջ կողքին են, զգում են ստրես առաջացնող այդ ներգործությունն երի մեծ մասը և օգնում հաղթահարել դրանք:

ՙԱնվտանգ մայրություն՚ ծրագիրը ձգտում է վերացնել կնոջ և նրա ընտանիքի ստրեսը ծննդաբերության ամբողջ շրջանում:

Այդ նպատակով անհրաժեշտ են հետևյալ միջոցառումները`

• ծննդաբերության վաղ փուլում կանանց հնարավորություն է ընձեռվում կամացուկ զբոսնել միջանցքում, սենյակում, շփվել ընտանիքի անդամների հետ,
• բուժանձնակազմը պատրաստ է ընտանիքին հատկացնել մեկուսացված սենյակ և իրազեկել դեպքերի ընթացքի, բարդությունների մասին, պատասխանել հարցերին,
• նախապատվությունը տրվում է սահմանափակ թվով բուժանձնակազմին, առավելագույնս ձայնամեկուսացված, հանգիստ մթնոլորտի ապահովմանը,
•  ՙՄայրության պահպանությունը ընտանիքում՚ ծրագրով ուսուցանված բուժաշխատողը լավագույնս ղեկավարում է ծննդաբերությունը,
• ընդունվելիս ցայլքի և շեքի սափրում, ինչպես նաև հոգնաներ արվում են միայն կնոջ ցանկությամբ,
• անհատականացվում է ծննդաբերության ժամանակ սննդի և ըմպելիքի ընդունումը,
• նախօրոք հղին ուսուցանված է ծննդաբերության առաջին և երկրորդ շրջաններում նրա մարմնի դիրքի ընտրության հնարավորության մասին, ապահովելով նվազագույն միջամտություն բնական գործընթացին,
• պտղի աուսկուլտացիա (լսում) անցկացվում է ծննդաբերության I շրջանի ընթացքում յուրաքանչյուր 30 րոպեն մեկ և II փուլում` յուրաքանչյուր ճիգի վերջում, պտղի ներարգանդային թթվածնաքաղցի նշանների բացահայտման նպատակով,
• ծննդաբերության պահին դիրքի ընտրությունը թողնվում է կնոջը (ոտքերի համար հենարանով և առանց հենարանի),
• բոլոր բուժգործողությունները կիրառելուց առաջ բացատրվում են կնոջը` ջանալով դրանք կատարելիս պահպանել գեղագիտական նորմերը: Դրա համար բավական է ունենալ վարագույր և սավաններ,
• անհրաժեշտ է հետևել այլընտրանքային (ալտերնատիվ) ոչ դեղային ցավազրկման սկզբունքներին,
• ծննդաբերության առաջին շրջանում ցավերը թեթևացնելու համար թույլատրվում է օգտագործել հիդրոթերապիան, ընկղմում ջրի մեջ, ցնցուղ, եթե դրանք ծննդաբերողին հակացուցված չեն,
• ծննդաբերական մահճակալները կնոջը թույլ են տալիս ընդունել հարմար դիրք,
• բացի ցավազրկումից և անզգայացումից, անհրաժեշտության դեպքում թույլատրվում է օգտագործել նաև սառը թրջոցներ, մերսում ցավերը մեղմացնելու համար,
• ծննդաբերողին օգնում են թուլացմանն ուղղված կոնկրետ հնարքներ անցկացնել` կարգավորելով շնչառությունը: Այս մեթոդները նախօրոք ուսուցանվում են հղիին և օգնում են դրանք ճիշտ կիրառել,
• ցավազրկող միջոցների օգտագործումը յուրաքանչյուր դեպքում պետք է լինի անհատականացված և օգտագործվում է կնոջ գիտությամբ և համաձայնությամբ,
• կինը էպիդուրալ ցավազրկման կարող է դիմել միայն գիտակցական ընտրության հնարավորության դեպքում` իմանալով դրա ռիսկերը և առավելությունները:

Մանկաարձական խնամքի երկու մոդել

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ