Med-Practic
Նվիրվում է վաստակաշատ ուսուցիչ Գրիգոր Շահյանին

Իրադարձություններ

Հայտարարություններ

Մեր հյուրն է

Հրատապ թեմա

Առողջապահություն 2.2012

Արաբական խալիֆայության հայազգի բախտիշու բժիշկների գերդաստան

Արաբական խալիֆայության հայազգի բախտիշու բժիշկների գերդաստան

Արաբական նվաճումների հետևանքով VII-VIII դարերում Արաբական խալիֆայության իշխանության տակ անցան Պարսկաստանը, Սիրիան, Հայաստանը, Եգիպտոսը, Մարոկկոն, Իսպանիան: Մոլեռանդորեն իսլամ դավանելով հանդերձ` այդ կայսրությունում հանդուրժողականություն ցուցաբերվեց օտար ավանդույթների և գիտելիքների նկատմամբ:

 

Հունա-հռոմեական արժեքավոր ձեռագրերը, որոնք քրիստոնեության առաջին տարիներին ոչնչացվում էին, արաբների կողմից խնամքով պահպանվեցին, թարգմանվեցին, հարստացվեցին և դարձան արաբական քաղաքակրթության հիմքը, որի զարգացման գործում իրենց ավանդն ունեցան պարսիկները, ասորիները, իսպանացիները, հրեաները, հայերը, հնդիկները և այլ ազգեր:

 

Արաբական խալիֆայությունում VIII դարից սկսած այլ գիտությունների շարքում արագորեն սկսեց զարգանալ նաև բժշկագիտությունը: 

 

428-431 թթ. Կոստանդնուպոլսի պատրիարք, ազգությամբ ասորի Նեստորը հիմնադրեց քրիստոնեական նոր հոսանք, որը հետագայում կոչվեց նեստորականություն: Այդ աղանդի հետևորդները տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներ էին` ասորիներ, հույներ, հայեր, հրեաներ և այլն: Շուտով նեստորականները, որպես հերետիկոսներ, սկսեցին ենթարկվել հալածանքների և Փոքր Ասիայի Եդեսիա քաղաքից, որտեղ նրանց կրոնական ու գիտական կենտրոնն էր, տեղափոխվեցին Պարսկաստանի Մծբին ու Ջունդիշապուր քաղաքներ, հիմնեցին իրենց աստվածաբանական դպրոցներն ու եկեղեցիները: Շուտով Մծբինը դարձավ նեստորական մշակույթի կարևորագույն կենտրոն, որի աստվածաբանական և բժշկական դպրոցները փոխարինեցին Եդեսիայի դպրոցներին:

 

Հետագա 200 տարիների ընթացքում քրիստոնյա նեստորականները Մծբին և Ջունդիշապուր քաղաքները վերածեցին բժշկական խոշոր կենտրոնների: Արաբական խալիֆայության այդ և մյուս քաղաքներում ծաղկում էին գիտությունն ու արվեստները, գործում էին իմաստության տներ, գրադարաններ, դեղատներ, բժշկական ակադեմիաներ և դրանց կից առողջացման տներ` հիվանդանոցներ: 

 

1980 թ. Մոսկվայում հրատարակված Բժշկական մեծ հանրագիտարանում կարդում ենք.«Հայ բժիշկները, ի շարս հույների և ասորիների, նշանակալի դեր են խաղացել Արաբական խալիֆայության ժողովուրդներին հին հունական բժշկական գրականությանը ծանոթացնելու գործում: Արաբական բժշկության ծագման դարաշրջանի հռչակավոր բժիշկների շարքում էին հայ բժիշկներ Բախտիշուն և Սերապիոնը»

 

Ջուրջուսիբնջիբրայիլիբնբախտիշու  (? - 765)

 

VIII դ. Ջունդիշապուր քաղաքում է ապրել և աշխատել հռչակավոր բժիշկ, քրիստոնյա հայ Ջուրջուս իբն Ջիբրայիլ իբն Բախտիշուն (Գևորգ որդի Գաբրիելի որդի Բախտիշու): Լինելով Ջունդիշապուրի բժշկական դպրոցի ներկայացուցիչ` նա հիմնադրել և ղեկավարել է քրիստոնա-նեստորական ուղղվածության բժշկական դպրոցը: 765 թ. նա բուժում է ծանր հիվանդ խալիֆ Ալ-Մանսուրին, որին մինչ այդ ոչ մի բժիշկ չէր կարողացել բուժել: Եվ, չնայած Ջուրջուս իբն Բախտիշուն քրիստոնյա հայ էր և հրաժարվել էր իսլամ ընդունելուց, խալիֆը նրան նշանակում է մայրաքաղաք Բաղդադի գլխավոր բժիշկ: Ջուրջուս իբն Բախտիշուն բժիշկների Բախտիշու գերդաստանի նահապետն է: Նրա վեց սերունդների ժառանգները 250 տարի շարունակ եղել են խալիֆների արքունական բժիշկներ, մեծ հռչակ են ձեռք բերել և հարգվել բոլոր տիրակալների կողմից: Գեորգի Բախտիշուն VIIIդ. եղել է Իրանի հարավում գտնվող հանրահայտ Ջունդիշապուրյան հիվանդանոցի ղեկավարը: Բախտիշու գերդաստանի անդամներից ոմանք բժշկական աշխատությունների թարգմանիչներ ու հեղինակներ էին և մեծ է եղել նրանց դերը բժշկության զարգացման գործում:

 

Գոնեն` խունայնիբնիսխակալ-իբադի  (800/809-850/873/877)

 

Բժշկական մեծ հանրագիտարանի «Բժշկություն» բառահոդվածի «Բժշկությունը արաբական խալիֆայությունում» ենթավերնագրի տակ կարդում ենք, որ IX-X դդ. բնագիտական և բժշկական գիտելիքների հիմնական կենտրոնները գտնվում էին արաբական խալիֆայության արևելյան տարածքներում: Այդ շրջանի ամենահայտնի բժիշկները գործում էին Բաղդադում, Իրանի տարածքում և Միջին Ասիայում: IX դ. արաբական բժիշկները (Գոնենը, նրա որդի Իսահակ իբն Գոնեն իբն-Իսահակը և ուրիշներ) հիմնականում զբաղվում էին անտիկ և բյուզանդական հեղինակներից թարգմանություններ կատարելով: Բժշկության բուռն զարգացումը հրամայական պահանջ էր առաջացնում հաղորդակցվելու եվրոպական իմաստասերների և բժիշկների աշխատություններին, ուստի որոշ հետազոտողներ կատարում էին թարգմանություններ: Այդ գործում մեծ էր Բաղդադի և Ջունդիշապուրի թարգմանական դպրոցների դերը, որոնց ջանքերով անտիկ հեղինակներ Արիստոտելի, Պտղոմեոսի, Դիոսկորիդեսի, Գաղիանոսի և այլոց աշխատությունները հունարենից ու լատիներենից թարգմանվեցին ասորերենի, ապա` արաբերենի և կազմեցին արաբական գիտական համակարգի հիմքը: Այդ գիտնականներից էր Բախտիշու ընտանիքի զավակ, հռչակավոր բժիշկ, գիտնական և թարգմանիչ Գոնեն իբն Իսահակը: Գիտական, փիլիսոփայական և բժշկական գրքեր հայթայթելու նպատակով նա ճանապարհորդել է Բյուզանդական կայսրությունում, որից հետո իր շուրջը համախմբելով թարգմանիչների, որոնց մեջ էր նաև իր որդի Իսահակը, կատարել են թարգմանություններ: Գոնենի գրչին են պատկանում Արիստոտելի, Արքիմեդի, Գաղիանոսի, Էվկլիդեսի, Հիպոկրատի, Պլատոնի, Սորանոսի, Օրիբասիսի և այլոց աշխատությունների թարգմանությունները: Հիշյալ թարգմանություններից բացի, նա գրել է ավելի քան 100 աշխատություն, որոնցից առավել նշանակալի է ՙԱչքի ախտահարումը՚ տրակտատը, որում ամփոփել է աչքի հիվանդությունների մասին իր փորձը: Այն առաջին ակնաբուժական աշխատությունն է արաբական բժշկության մեջ, որում շարադրված են աչքի անատոմիան, ֆիզիոլոգիան, տեսողության մասին տեսությունը, աչքի հիվանդությունների ընդհանուր ախտաբանությունը և բուժումը: Ըստ Ե. Գրիցակի` արաբական բժիշկների ամենավաղ գրած աշխատությունը ակնաբուժության մեջ մասնագիտացած բժիշկ Գոնենի «Աչքի ախտահարուը» տրակտատն է: Ըստ Լ. Մենյեի, դարաշրջանի ամենանշանավոր դեմքը Գոնենն է եղել: 

 

Իսահակիբնհունայնիբնիսահակ (830-910)

 

Գոնենի որդի Իսահակը ծաղիկ հիվանդության բուժման նպատակով կիրառել է արյուն բաց թողնելու և տաք թրջոցներ դնելու մեթոդները: «Bachtishua-ն այդ հիվանդության ժամանակ ի հայտ եկող մանուշակագույն և սև երանգներով թարախաբշտերը համարել է վատ նշան»: Այստեղ ևս տեսնում ենք, որ Լ. Մենյեն Գոնենի որդի Իսահակին անվանում է նաև Բախտիշու, որը վկայում է, որ ինչպես որդի Իսահակը, այնպես էլ հայր Գոնենը պատկանել են Բախտիշու ընտանիքին, ուստի և շարունակել են մնալ հայ-քրիստոնյա-նեստորական: Հունայն իբն Իսահակը եղել է հռչակավոր բժիշկ և թարգմանիչ: XII-XIII դարերում նրա աշխատությունները ֆրանսիական բժիշկների մոտ մեծ հեղինակություն էին վայելում: 

 

Ջիբրայիլիբնբախտիշու (X դար)

 

Նա եղել է Բախտիշու արքունական բժիշկների տոհմի երրորդ սերնդի ներկայացուցիչը և իր ժամանակի ականավոր բժիշկներից մեկը: Ջիբրայիլ իբն Բախտիշուն երկար տարիներ ղեկավարել է մուսուլմանական աշխարհում մեծ համբավ ունեցող երեք խոշոր հիվանդանոցներից մեկը` Բաղդադի «ալ-Ադուդի» հիվանդանոցը, որտեղ աշխատում էին 24 բժիշկ: Հիվանդանոցը բաղկացած էր մի քանի մասնաշենքերից, որոնցում եղել են լավ կահավորված ու հարմարավետ բազմաթիվ սենյակներ: 

 

Աբուսայել (X դար)

 

Աբուսայելը Բախտիշու գերդաստանից է, եղել է Ավիցեննայի ուսուցիչներից մեկը: 

 

Բախտիշու բժիշկների հռչակավոր գերդաստանի մասին գրվել են բժշկության պատմությանը վերաբերող բազմաթիվ հայ և օտար աղբյուրներում, մինչդեռ միայն Բժշկական մեծ հանրագիտարանի հեղինակային կոլեկտիվը և Տ. Սորոկինան են նշում նրանց հայ-քրիստոնյա լինելը, որը հեղինակները վերցրել են արաբ գիտնական Ա. Խաիրալլահի 1946 թ. Բեյրութում անգլերեն լեզվով լույս տեսած աշխատությունից: 

Այսպիսով, արաբական խալիֆայության դարաշրջանում Բախտիշու բժիշկների գերդաստանի VIII-XI դդ. ազգությամբ հայ արքունական բժիշկները իրենց կլինիկական, մանկավարժական, տեսական, թարգմանչական ու տերմինաշինական գործունեությամբ հսկայական ավանդ են ներդրել ինչպես արաբական, այնպես էլ համաշխարհային բժշկագիտության զարգացման գործում: Մի բան, որ երկար տարիներ հանիրավի դուրս է մնացել հայ գիտնականների տեսադաշտից: 

Հեղինակ. Հարություն Մինասյան «Նոր Արաբկիր» բժշկական կենտրոն
Սկզբնաղբյուր. Առողջապահություն 2.2012 (295)
Աղբյուր. med-practic.com
Հոդվածի հեղինակային (այլ սկզբնաղբյուրի առկայության դեպքում՝ էլեկտրոնային տարբերակի) իրավունքը պատկանում է med-practic.com կայքին
Share |

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ

Կարդացեք նաև

Մուտք` հարուստ կենսափորձով. պրոֆեսոր Դերենիկ Դումանյանը` ՀՀ առողջապահության նախարար
Մուտք` հարուստ կենսափորձով. պրոֆեսոր Դերենիկ Դումանյանը` ՀՀ առողջապահության նախարար

Հանրահայտ ճշմարտություն է` մարդն իր գործում առավել հաջողակ է, երբ այս կամ այն հանգրվանին հասնում է աստիճան առ աստիճան, երբ առաջ մղող ուժը նվիրումն ու վստահված գործը պատվախնդրորեն կատարելն է...

ՀՀ օրենսդրությունը բուժօգնություն ստանալու իրավունքի մասին
ՀՀ օրենսդրությունը բուժօգնություն ստանալու իրավունքի մասին

Բժշկագիտության զարգացման ներկայիս փուլում մարդու բուժօգնությունը հնարավոր է կազմակերպել հիմնականում նրան զերծ պահելով ցավից և տառապանքներից...

ՀՀ օրենքներ
Իմ հաջողությունները գործընկերներիս հաջողություններն են. հարցազրույց բ.գ.դ., պրոֆեսոր Սմբատ Դաբաշյանի
Իմ հաջողությունները գործընկերներիս հաջողություններն են. հարցազրույց բ.գ.դ., պրոֆեսոր Սմբատ Դաբաշյանի

Հարցազրույց ՀՀ ԱՆ պրոֆեսոր Ռ. Յոլյանի անվան արյունաբանական կենտրոնի տնօրեն, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Սմբատ Դաբաշյանի հետ...

Բժիշկներ
Երեկո` նվիրված առողջության պահպանման նվիրյալներին
Երեկո` նվիրված առողջության պահպանման նվիրյալներին

Հունիսի 21-ին մեր երկրում հերթական անգամ նշվեց բուժաշխատողի օրը, որը կազմակերպել էին ՀՀ առողջապահության նախարարությունն ու Հայաստանի առողջապահության աշխատողների արհեստակցական կազմակերպությունների հանրապետական միությունը...

Իրադարձություններ Հայաստանում
Հակամանրէային դեղերի նկատմամբ կայունությունն ու դրա լայն տարածվածությունը` արդի գերխնդիրներից է
Հակամանրէային դեղերի նկատմամբ կայունությունն ու դրա լայն տարածվածությունը` արդի գերխնդիրներից է

Շնչառական վիրուսային սուր հիվանդությունների (ՇՎՍՀ) ժամանակ հակաբիոտիկների անհիմն նշանակումը հակաբիոտիկակայունության ձևավորման վտանգավոր գործոններից մեկն է...

Դեղամիջոցներ Վարակաբանություն
Բժշկական ասոցիացիաների Եվրոպական ֆորումի և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ղեկավար կազմի համաժողովը Երևանում
Բժշկական ասոցիացիաների Եվրոպական ֆորումի և Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության ղեկավար կազմի համաժողովը Երևանում

Սույն թվականի ապրիլի 19-20-ը Երևանի «Արմենիա Մարիոթ» հյուրանոցի« Տիգրան Մեծ» դահլիճում Հայկական բժշկական ասոցիացիան կազմակերպել էր Բժշկական ասոցիացիաների եվրոպական ֆորումի (ԲԱԵՖ) և Առողջապահության...

Իրադարձություններ Հայաստանում Միջոցառումներ
Համակարգչային կախվածություն
Համակարգչային կախվածություն

Արդյո՞ք համակարգչային կախվածությունը պետք է մտցնել հիվանդությունների միջազգային դասակարգման մեջ: Վերջին տարիներին հոգեկան առողջության ոլորտի մասնագետները քննարկում են...

Հոգեկան առողջություն
Առողջությունն ամեն ինչ է, առանց առողջության ամեն ինչ ոչինչ է. հարցազրույց պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ Արթուր Աբրահամի հետ
Առողջությունն ամեն ինչ է, առանց առողջության ամեն ինչ ոչինչ է. հարցազրույց պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ Արթուր Աբրահամի հետ

Հարցազրույց պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ Արթուր Աբրահամի հետ:

Ասում են սպորտն առողջության գրավականն է, սպորտին այդչափ մոտ կանգնած Արթուր Աբրահամն իրեն առողջ մարդ համարո՞ւմ է...

Մարմնամարզություն և սպորտ
Շուրջդաշտանադադարային շրջանում գտնվող կանանց միզարձակման խանգարումների բուժումը Վեզիկարով

Շուրջդաշտանադադարային շրջանը (պերիմենոպաուզա) կնոջ ֆիզիոլոգիական զարգացման ճգնաժամային փուլերից մեկն է: Այն ընդգրկում է նախադաշտանադադարային, դաշտանադադարի և հետդաշտանադադարային փուլերը` սկսած վերջին ինքնաբեր դաշտանից հետո մեկ և ավելի տարի...

Դեղամիջոցներ Պերինատոլոգիա, մանկաբարձություն և ուրո-գինեկոլոգիա Միզային համակարգ
Մարմնի հենաշարժական ապարատ
Մարմնի հենաշարժական ապարատ

Մարմնի հենաշարժական ապարատի հենք հանդիսացող կմախքի ոսկրերն իրար միացնող շարակցահյուսվածքային փակեղների և կապանների միջոցով կազմված բազմաթիվ հոդերը բավարար չեն շարժումներ իրականացնելու համար...

Անատոմիա և ֆիզիոլոգիա
Արթրոզ` հիվանդություն, որը կարելի է կանխել
Արթրոզ` հիվանդություն, որը կարելի է կանխել

Արթրոզը` հոդախտը, հոդերի քրոնիկական հիվանդություն է, որով տառապում է վաթսունն անց մարդկանց գրեթե 80 տոկոսը: Այն առաջանում Է հոդի հաճախակի գերբեռնվածության, վնասման, ներզատական համակարգի, նյութափոխանակության խանգարման, ավելցուկային քաշի...

Վնասվածքաբանություն և օրթոպեդիա
Բերանի խոռոչի ալերգիկ դրսևորումներ

Ալերգիա տերմինն ունի հունական ծագում և նշանակում է օտար ներգործություն: Ըստ էության խոսքը վերաբերում է օրգանիզմի իմունային համակարգի ուրույն ռեակցիային...

Ստոմատոլոգիա Ալերգոլոգիա
Վագինիզմ մարմինը ցանկանում է, հոգին` վախենում...
Վագինիզմ  մարմինը ցանկանում է, հոգին` վախենում...

Յուրաքանչյուր կին վախենում է «դա» անել առաջին անգամ: Իսկ եթե առաջին անգամ չէ՞: Եթե արդեն հազարերորդ անգամ ցավի հանդեպ վախը, անհարմարության զգացումը, լարվածությունը չեն անցնում, ստիպում են կնոջը ներքուստ...

Սեքսոլոգիա ԿԻՆ: Ինտիմ
Եթե մանկիկը հիվանդացել է
Եթե մանկիկը հիվանդացել է

Երբ երեխան հիվանդանում է, հաճախ չգիտենք ինչպես վարվել, ինչ միջոցներով օգնել նրան այդ վիճակից դուրս գալու համար: Այս հարցերի շուրջ է մեր զրույցը Երևանի 2-րդ բուժմիավորման մանկական պոլիկլինիկայի մանկաբույժ Զարինե Կոջոյանի հետ...

Մանկական հիվանդություններ

Notice: Undefined index: HTTP_X_FORWARDED_FOR in /sites/med-practic.com/classes/flud_class.php on line 33

ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԸ