Արտաբերական օրգանների շեղումներով երեխաների խոսքի առանձնահատկությունները

Ժամանակակից հասարակությունում մարդու հաջողությունները, սոցիալապես կայացումն ու հարմարվողականությունն անմիջականորեն կապված են նրա հաղորդակցվելու ունակության հետ: Այսօր բանավոր խոսքի, մասնավորապես հնչյունների արտասանության որակի նկատմամբ մեծ պահանջներ են ներկայացվում: 

Պակաս կարևոր չէ նաև մարդու բարեկեցության, արտաքին տեսքի և գրավչության հոգեբանական կողմը. արտաքին, մասնավորապես դիմային ձևախախտումների բացակայությունը: 

Բերանի խոռոչի արատների, մանավանդ ատամների ու ծնոտների անկանոնությունների դեպքում մարդը հաճախ բախվում է մի շարք խնդիրների հետ: Կծվածքի արտահայտված թերությունները, ատամնաշարի ձևախախտումները, լեզվի կարճ սանձիկը և ծայրամասային արտաբերական օրգանների այլ շեղումներ ազդում են ոչ միայն դեմքի համաչափության վրա, այլև դժվարացնում են հնչյունների արտասանությունը, և, բնականաբար, խոսքը դառնում է անհասկանալի: Վերջիններս առաջացնում են հոգեբանական բարդույթներ, խոչընդոտելով անձի` որպես անհատի ձևավորման գործընթացը:

«Արտաբերական ապարատի կառուցվածքային փոփոխություններ» հասկացության մեջ ներառվում են ծայրամասային խոսքային ապարատի շարժուն և անշարժ օրգանների (վերին ու ստորին ծնոտներ, ատամներ, ալվեոլներ, լեզու, շրթունքներ, փափուկ և կոշտ քիմք, քթի խոռոչ, քիթըմպան) օրգանական խանգարումները: Վերջինիս դեպքում դժվարանում են ոչ միայն հնչյունների արտասանության և ծամելու գործընթացները, այլև կլլման, երբեմն էլ` շնչառական ակտը: Ծայրամասային խոսքային ապարատի կազմաբանական շեղումներով պայմանավորված` հնչյունների արտասանության թերություններն անվանում են օրգանական դիսլալիա` թլվատություն, որի ժամանակ կարող է աղավաղվել ինչպես բաղաձայն, այնպես էլ ձայնավոր հնչյունների արտասանությունը: 

Հարկ է նշել, որ ավելացել է ինչպես ատամնածնոտային ու բերանի խոռոչի անկանոնությունների, այնպես էլ ծայրամասային արտաբերական ապարատի կազմաբանական փոփոխությունների հետևանքով առաջացած խոսքի խանգարումներով երեխաների թիվը:

Արտաբերական օրգանների շեղումների պատճառների հետազոտություններով պարզվել է, որ դրանք բազմազան են: Ժառանգական գործոնը կազմում է 14%: Ատամների ու ծնոտների շեղումներն ավելի հաճախ նախածննդյան և հետծննդյան շրջաններում անբարենպաստ գործոնների ազդեցությամբ պայմանավորված` պտղի ձևավորվող օրգանիզմում ընթացող նյութափոխանակության խանգարման, թունավոր հղիության, պտղի վարակական հիվանդությունների, ծնողների ալկոհոլամոլության, ծխելու, ուժեղ սթրեսների, ծննդաբերական վնասվածքի հետևանք են: 

Խոսքային ապարատի ծայրամասային հատվածի կազմաբանական շեղումները և դրանցից բխող հնչարտասանության թերությունները կարող են լինել նաև վնասակար սովորությունների` մատները ծծելու, երկար ժամանակ ծծակ օգտագործելու հետևանք և այլն: Օրգանական թլվատությունը կարող է առաջանալ ցանկացած տարիքում` դիմածնոտային վնասվածքների, տարիքի հետ կապված ատամնաշարի փոփոխությունների հետևանքով: Որքան ավելի վաղ են դրսևորվում արտաբերական օրգանների շեղումները, այնքան ավելի մեծ է հնչյունների արտասանության կայուն թերությունների առաջացման հավանականությունը:

Հարկ է նշել, որ դիմածնոտային շեղումները ոչ միշտ են հնչյունների արտասանության խանգարման պատճառ դառնում: Երբեմն ծայրամասային արտաբերական ապարատի ցայտուն թերությունների առկայության դեպքում երեխան հնչյուններն արտաբերում է ճիշտ: Դա վկայում է մեծ կոմպենսատոր` համակշռման հնարավորությունների մասին, որոնք թույլ են տալիս ձևավորել նորմալ խոսք` վերջինիս համար անբարենպաստ պայմաններում: 

Այսպիսով,

• կաթնատամների ախտաբանական շեղումները բանավոր խոսքի առավել կոպիտ խանգարումների պատճառ են դառնում, քան հիմնական ատամնաշարինը, 
• կաթնատամների շեղումներով պայմանավորված խոսքի խանգարումները հանդիպում են 2-3 անգամ ավելի հաճախ, քան հիմնական ատամնաշարի շեղումների հետևանքով առաջացածները,
• որքան շուտ են բացահայտվում արտաբերական ապարատի շեղումները և սկսվում դրանց հաղթահարմանն ու հնչյունների արտասանության խանգարումների շտկմանն ուղղված աշխատանքները, այնքան ավելի արագ են հասնում ցանկալի արդյունքի,
• արտաբերական օրգանների շեղումներով պայմանավորված խոսքի խանգարումներով երեխաների հետազոտությունն անցկացնում են լոգոպեդն ու ատամնաբույժը համատեղ:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ