ՀՀ ԱՆ. «Կոչումով բժիշկ» նախագծի յոթերորդ անդրադարձը նվիրված է Ալեքսանյան-Զիլֆյան բժշկական ընտանիքին

ՀՀ առողջապահության նախարարության «Կոչումով բժիշկ» նախագծի այս անդրադարձը նվիրված է Զիլֆյանների բժշկական տոհմին: Ախտաբան-ֆիգիոլոգ, ախտաբան-անատոմ, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Արտո Վրեժի Զիլֆյանը ընտանիքի բժշկական պատմությունը սկսում է իր մայրական կողմի պապից` Արտո (Արտաշես) Բոգդանի Ալեքսանյանից:

«Պապիկս ծնվել է Թբիլիսում: Նա համաճարակաբան էր, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ բժշկական ակադեմիայի իսկական անդամ: 1916 թվականին ավարտել է Օդեսային համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը: Նա Խորհրդային Հայաստանում համաճարակաբանական ծառայության հիմնադիրներից է»,- պատմում է Արտո Զիլֆյանը:

Իր պապի անուն կրող` այժմյան ՀՀ առողջապահության նախարարության համաճարակաբանության, վիրուսաբանության և բժշկական մակաբուծաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտում է 1929 թվականին Արտո Ալեքսանյանը նախաձեռնում առաջին սանիտարահիգիենիկ լաբորատորիայի ստեղծումը:

Մեր երկրում և նրա սահմաններից դուրս մեծ հանբավ վայելող համաճարակաբանը միաժամանակ 1931 թ. Երևանի Մխիրթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի համաճարակաբանության ամբիոնի հիմնադիրն ու ղեկավարն էր: Երկար տարիներ և մինչ կյանքի վերջ Արտո Ալեքսանյանը եղել է ԽՍՀՄ առողջապահության նախարարության առընթեր առողջապահական խորհրդի նախագահը: 1935 թ. հետո «Միկրոբիոլոգների և համաճարակաբանների համամիութենական միության» անդամ էր, ինչպես նաև մասնագիտական նույն հայաստանյան միավորման նախագահը:

Բազմաթիվ գիտական հրատարակությունների և մենագրությունների հեղինակ է: 1957 թ. Մոսկվայում լույս է տեսել նրա հեղինակած «Դիֆթերիա», 1960թ. ԵՊԲՀ ուսանողների համար «Ընդհանուր և մասնավոր համաճարակաբանություն» հայերեն և ռուսերեն, 1965 թ. Պատվաստումներ, շիճուկներ և բակտերոֆագեր», իսկ 1970 թ. «Դիֆթերիայի դեմ պայքարի և որոնումների 40 տարին» մենագրությունները: Նրա գիտական գործունեությունը վերաբերել է ընդհանուր համաճարակաբանության ուսումնասիրությանը, իմունային համակարգին, մասնավորապես դիֆթերիայի և դիզենտերիայի կանխարգելմանը: Ա. Ալեքսանյանը դիֆտերիայի ժամանակ բացիլակրության հայեցակարգի հեղինակն է, որում բացահայտել է կրկնապատվաստման հատուկ դերը դիֆտերիայի ցուպիկի կայունածին հատկություններ ձեռքբերելու գործում։ Դիֆթերիայի կանխարգելման գործում իրականացված լայնածավալ աշխատանքների արդյունքում ակադեմիկոս Ա. Ալեքսանյանի կողմից առաջարկվել է և կյանքի կոչվել վակցինացիայի և ռեվակցինացիայի նոր սխեմա, որի շնորհիվ դիֆտերիան խորհրդային Հայաստանում չեզոքացվել է:

Պայքարի առաջարկված մեթոդը հաջողությամբ կիրառվել է նաև նախկին Խորհրդային Միության բոլոր հանրապետություններում:

«Պապիկս մեծ, գործնական ներդրում է ունեցել դիֆտերիայի լիկվիդացման գործում: Նրա գիտականորեն հիմնավորված այս առաջարկը հետագայում լայնորեն քննարկվել է բազմաթիվ միջազգային համաժողովներում»,- ընդգծում է ՀՀ գիտությունների վաստակավոր գործիչը:

Դոցենտ Արտո Զիլֆյանի խմբագրությամբ է 1936 թ. Երևանում լույս տեսնում «Դիզինֆեկցիա» ձեռագիր ժողովածուն, որտեղ հարց ու պատասխան ձևաչափում ինքն անդրադարձել է արդի առողջապահական խնդիրների:

ՀՀ ԱՆ Ա. Բ. Ալեքսանյանի անվան համաճարակաբանության, վիրուսաբանության եւ բժշկական մակաբուծաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտը հիմնադրվել է 1923թ. և մինչեւ 1940թ. կոչվել տրոպիկական ինստիտուտ, իսկ 1940-1955թ. մալարիայի եւ բժշկական պարազիտոլոգիայի ինստիտուտ: 1955թ. միավորվել է համաճարակաբանության, մանրէաբանության եւ հիգիենայի ինստիտուտի հետ (հիմնված 1930թ.) և մինչեւ 1971թ. անվանվել է համաճարակաբանության եւ հիգիենայի ինստիտուտ և կրում է հենց Արտո Ալեքսանյանի անունը:

1973թ. ինստիտուտը առողջապահության զարգացմանը, բժշկական գիտությանը և մասնագետների պատրաստմանը մատուցած ծառայությունների համար պարգևատրվել է Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշանով: 1930-1960թթ. ինստիտուտում գործել է արտադրական բաժին, որը բավարարել է կանխարգելիչ եւ ախտորոշիչ պատրաստուկների (վակցինաներ, բնական ծաղկի դետրիտ, կատաղության պատվաստանյութ, շիճուկներ, ֆագեր) պահանջարկը Հայաստանում: Սկզբնական շրջանում ինստիտուտում զբաղվել են մալարիայի, բնական ծաղկի, խոլերայի, հետադարձ եւ բծավոր տիֆերի, լեյշմանիոզների, հետագա տասնամյակներում` որովայնային տիֆի, դիզենտերիայի, սալմոնելյոզների, լեպտոսպիրոզների, դիֆթերիայի, պոլիոմիելիտի, կապույտ հազի, կարմրուկի, խոզուկի, գրիպի, ադենովիրուսների, արբովիրուսների, օրնիթոզի, ռոտավիրուսների, պարազիտար հիվանդությունների, իսկ ներկայումս` աղիքային վարակիչ հիվանդությունների (իերսինիոզ, կամբիլոբակտերիոզ, հելիկոբակլտերիոզ, պայմանական ախտածին էնտերոբակտերիաներ), վիրուսային A, B, C, E հեպատիտների, արբովիրուսային վարակիչ հիվանդությունների, ցիտոմեգալովիրուսների, մալարիայի եւ հելմինթոզների ախտորոշման, կանխարգելման եւ պայքարի միջոցառումների մշակման հարցերով: Հատուկ ուսումնասիրվում են դեղորայքների եւ հակաբիոտիկների նկատմամբ մանրէների զգայունության որոշման, արտադրական թափոններից ստացվող ախտահանիչ նյութերի փորձարկման եւ կիրառման հարցերը:

Ա. Ալեքսանյանի դուստրը` Վարվառա Ալեքսանյանը (1921-1989թթ.) նույնպես ընտրեց բժիշկի մասնագիտությունը: Համաճարակաբան, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսորը 1943 թ. ավարտել է ԵՊԲՀ բուժական ֆակուլտետը:

1963-89 թթ. նախկին Բժիշկների կատարելագործման ինստիտուտին առընթեր համաճարակաբանության ամբիոնի վարիչն էր: Նրա գիտական աշխատանքները վերաբերում են Հայաստանում բնական ծաղիկի դեմ պայքարի և կանխարգելման միջոցներին: Հայտնաբերել և ուսումնասիրել է առնետների կծելու հետևանքով առաջացող հիվանդությունը: Բժշկական «բառապաշարում» Վարվառա Ալեքսանյանը գործածության մեջ է դրել «համաճարակաբանական աշխարհագրություն» տերմինը: 1965-89 թթ. Հայաստանի բժիշկ-աշխարհագրագետների ընկերության նախագահն էր: Պարգևատրվել է «Պատվո շքանշանով»:

Վրեժ Նշանի Զիլֆյանը` Վարվառա Ալեքսանյանի ամուսինը, ծնվել է 1921թ. Անկարայում: 1946թ. ավարտել է ավարտել է ԵՊԲՀ-ն: Անվանի ուռուցքաբանը 1946-1962թթ. աշխատել է հակաժանտախտային կայանում որպես կայանի պետի տեղակալ: 1967-1977թթ.՝ ռենտգենաբանության և ուռուցքաբանության գիտահետազոտական ինստիտուտում աշխատել է որպես փորձարար, ապա ուռուցքաբանության լաբորատորիայի վարիչ: 1977թ.-ից՝ փոխտնօրեն: Բժշկական գիտությունների դոկտոր-պրոֆեսորը 1977թ. արժանացել է Ամերիկայի կենսագրկան ընկերության նվաճումների ոսկե սկավառակի: Ուսումնասիրել Է չարորակ նորագոյացությունների առաջացման իմունաբանական, ժառանգական մեխանիզմները, Հայաստանի արդյունաբերության մեջ օգտագործվող տարբեր քիմիական նյութերի ուռուցքածին և մուտածին հատկությունները, հակաուռուցքային պատրաստուկների թունածին ու մուտածին ազդեցությունները, առաջարկել իմունաբանական բուժման մեթոդ՝ տուլարեմիայի շիճուկի օգտագործմամբ:

Արտո Զիլֆյանը` Վարվառա Ալեքսանյանի և Վրեժ Զիլֆյանի որդին է: Ծնվել է 1944 թ. Երևանում: 1967թ. ԵՊԲՀ-ն գերազանցությամբ ավարտելուց հետո ընդունվել է ախտաբանական անատոմիայի ասպիրանտուրա: Այնուհետև թեկնածուական ատենախոսությունը պաշտպանելուց հետո սկսել է աշխատանքը Կենտրոնական գիտահետազոտական լաբորատորիայի Մորֆոլոգիայի և մանրեաբանական լաբորատորիայում: 1984 թ. առ այսօր ղեկավարում է ԵՊԲՀ գիտահետազոտական կենտրոնը, որի նպատակն է լաբորատոր, մեթոդական և համալիր սկզբունքներով իրականացնել հիմնարար և կիրառական հետազոտություններ, ուսումնասիրել և ներդնել փորձարարական և կլինիկաբորատոոր հետազոտությունների արդիական եղանակներ:

1993-2004թթ. զբաղեցրել է ԵՊԲՀ պրոռեկտորի պաշտոնը: 1995- 2006 թթ. Եղել է «Բժշկագիտությունը Հայաստանում» հանդեսի գլխավոր խմբագրի տեղակալը, իսկ 2007 թ. Արտո Զիլֆյանը «The New Armenian Medical Journal» («Նոր հայկական բժշկական հանդեսի») գլխավոր խմնագիրն է: ԵՊԲՀ-ի կողմից հրատարակվող անգլերեն և հայերեն տարբերակներով հանդեսը պարբերաբար ընթերցողին դատին է հանձնում բժշկագիտական արդի թեմաներին վերաբերող նյութեր, նորություններ: Հրատարակությունը ներկայացնում է առողջապահական համակարգի տարբեր ոլորտներում կիրառվող առողջապահական նոր մեթոդներն ու մոտեցումները: Հանդեսը հասանելի է նաև վիրտուալ տիրույթում` ԵՊԲՀ պաշտոնական www.ysmu.am կայքում:

Անվանի մասնագետը պարգևատրվել է ՀՀ կրթության գիտության նախարարության հուշամեդալով, ԵՊԲՀ ոսկե, «Վազգեն Սարգսյան» մեդալներով, ինչպես նաև ՀՀ ԱՆ պատվոգրով: ՀՀ նախարարների խորհրդի նախագահությունը նրան պարգևատրել է շնորհակալագրով բեմնավոր գիտական գործունեության և որակյալ կադրերի պատարստման համար: Ավելի քան 180 գիտական հրատարակությունների և 7 մենագրությունների հեղինակ է:

«Շուտով, առաջիկա 2 ամիսների ընթացքում, լույս կտեսնի իմ հերթական մենագրությունը, որտեղ իրազեկվում է միկրոօրգամիզմների դերի մասին, որոնք երկար դարերի ընթացքում ապրում են մարդու և կենդանիների օրգանիզմներում: Գիտական աշխատության մեջ ես ներկայացնում եմ, որ այդ միկրոօրգանիզմները առողջ մարդու օրգանիզմում մասնակցում են սրտանոթային, հորմոնային իմունային և վերարտադրողական համակարգերի կենսագործունեության մեխանիզմների կարգավորմանը»,- իր ծրագրերն է ներկայացնում պրոֆեսորը: Նա առանձնակի ոգևորությամբ է նշում ծննդյան 70-ամյա հոբելյանի մասին:

Երիտասարդ սերնդի կրթության և դաստիարակության գործում ունեցած ավանդի համար ՀՀ նախագահի կողմից ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչի պատվավոր կոչմանն արժանանալը, Արտո Զիլֆյանը համարում է լավագույն գնահատականը Հայաստանում գիտնականի գիտահետազոտական գործունեության համար:

«Այս կապակցությամբ, ես խորապես շնորհակալ եմ ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության և մեր բժշկական համալսարանի ղեկավարությանը, այդ կոչմանն արժանացնելու նպատակով իմ թեկնածությունն առաջարկելու համար»,- ասում է բժշկական գերդաստանի ներկայացուցիչը:

Այս տարի լրանում է նաև ԵՊԲՀ գիտահետազոտական կենտրոնի կազմավորման 50 ամյակը: Պատվավոր տարեդարձի ուրախությունը Արտո Զիլֆյանը կիսում է կենտրոնի նախկին և այժմյան աշխատակիցների հետ: Նա շնորհակալ է գործընկերներին իր ղեկավարությամբ գիտական հեղինակավոր ծրագրերի նախագծման և իրագործման գործում ակտիվ մասնակցության համար:

Բժշկական գերդաստանի վառ ներկայացուցիչ է նաև Արտո Զիլֆյանի քույրը` Մարգարիտա Զիլֆյանը: Նա բժշկական գիտությունների թեկնածու է, ԵՊԲՀ կլինիկական լաբորատոր ախտորոշման ամբիոնի դոցենտ: Հեղինակել է երկու մենագրություն:

«Մեր ընտանիքն ամբողջովին համալրված է բժշկական կադրերով»,- նկատում է

Արտո Զիլֆյանը: Կնոջ` բժշկուհի Սվետլանա Հակոբջանյանի հետ հպարտանում են իրենց` նույնպես բժիշկի մասնագիտությունը ընտրած և կարմիր դիպլոմով ԵՊԲՀ-ն ավարտած երեխաներով:

«Ես բժշկական համալսարանն ավարտելուց հետո անցել եմ ինտերնատուրա արյան փոխներարկման կենտրոնում: Մինչ երկրաշարժը, շուրջ 20 տարի որպես թերապևտ աշխատել եմ Ազգային անվտանգության ծառայությունում: Այժմ «Արմենիա» բժշկական կենտրոնի դիագնոստիկ բաժանմունքում եմ աշխատում որպես բժիշկ-սոնոգրաֆ»,- ներկայացնելով իր անցած մասնագիտական ուղին ասում է Սվետլանա Հակոբջանյանը:

Զիլֆյանների դուստրը` Մարինե Զիլֆյանը բնակվում է ԱՄՆ-ում: ԵՊԲՀ շրջանավարտ, Երևանում պլաստիկ վիրաբուժության գծով կլինիկական օրդինատուրան ավարտած բժիշկն ամուսնու հետ այժմ հաջողությամբ աշխատում է ամերիկյան առողջապահական համակարգի մասնավոր հատվածում` կազմակերպելով ամոքիչ խնամքի կարիք ունեցող մարդկանց (Hospice care) բժշկական ծառայություն:

Նրանց երեխաները` Ալեքսանդրը և Վիկտորիան մեծ կրթական հաջողություններ ունեն: Վիկտորիան հետաքրքրվում է պարով, իսկ Ալեքսը տատիկի վստահեցմամբ` բացառված չէ, որ կընտրի բժիշկի մասագիտությունը:

Արտաշես Զիլֆյանը` Զիլֆյանների չորորդ սերնդի ներկայացուցիչը ակնաբույժ է, բժշկական գիտությունների դոկտոր: Նա տեսողության լազերային կորեկցիայի և աչքի միկրովիրաբուժության կենտրոնի տնօրենն է, ակնաբուժական ծառայության ղեկավար՝ «Շենգավիթ» բժշկական կենտրոնում, միաժամանակ ԵՊԲՀ-ի ակնաբուժության ամբիոնի ավագ դասախոս: ԵՊԲՀ-ի բժշկական համալսարանի ակնաբուժության ամբիոնում կլինիկական օրդինատուրան ավարտելուց հետո Արտաշես Զիլֆյանը նույն բուհի գիտա-հետազոտական ինստիտուտում գիտաշխատող է եղել: 2004-2006 թթ. սովորել է բժշկական համալսարանի թիվ 1 համալսարանական հիվանդանոցի ասպիրանտուրայում: Զիլֆյանների չորորդ սերնդի ներկայացուցիչը ընդհանուր պրոֆիլի ակնաբույժ է, ով մեծ հաջողություններ է գրանցել նաև գիտական գործունեության մեջ: Այսօր նրա ձեռքով կատարվում են ակնաբուժական միջամտությունների գրեթե բոլոր տեսակները:

Մասնագիտացման ոլորտը` աչքի մինիինվազիվ վիրաբուժություն` կատարակտի ֆակոէմուլսիֆիկացիա, կատարակտի թունելային էկստրակցիա, գլաուկոմայի անթափանց և թափանցող վիրահատություններ (անթափանց խորը սկլերէկտոմիա), վիսկոկանալոստոմիա, ինչպես նաև ակնաբուժավնասվածքաբանություն և ակնագնդի ու քունքերի պլաստիկ-վերականգնողական վիրաբուժություն, աչքի բորբոքային և դեգեներատիվ հիվանդությունների կոնսերվատիվ բուժում:

«Այնպես ստացվեց, որ մեր ընտանիքում միայն ես եմ ակնաբույժ: Անցյալ տարի Եվրոպայի հեղինակավոր հրատարակություններում լույս տեսավ գլաուկոմայի և կատարակտաի մասին երկու լուրջ աշխատություն, որտեղ ես հանդես եկա որպես համահեղինակ»,- պատմում է «Վազգեն Սարգսյան» մեդալակիրը: 2014 թ. հաստատվել է նրա դոկտորական աշխատանքը, բոլորովին վերջերս Երևանի քաղաքապետի որոշմամբ Արտաշես Զիլֆյանը նշանակվել է մայրաքաղաքի գլխավոր ակնաբույժ:

«Տվյալ պահին մեր բաժանմունքում ոչ միայն կլինիկական, այլև գիտական ուղղվածության հսկայական աշխատանք է կատարվում: Տարեկան մեր կենտրոնում վիրահատվում է ավելի քան 1000 մարդ»,- մեջբերում է Արտաշես Զիլֆյանը:

«Շենգավիթ» բժշկական կենտրոնում իրականացնում է նաև կարճատեսության, հեռատեսության և աստիգմատիզմի բուժում, աչքի տարատեսակ բարդագույն վիրահատություններ` հաջողությամբ կիրառելով բուժման ժամանակակից մեթոդները: Պարբերաբարկենտրոնի բարձրակարգ մասնագետներն անցկացնում են անվճար խորհրդատվություն և բուժզննում քաղաքացիների համար, կազմակերպում «Բաց դռների» օրեր:

Արտաշես Զիլֆյանը խոստովանում է, որ թե՛ հոր, թե՛ մոր բժշկագիտական գիտելիքները մշտապես օգնել են իրեն մասնագիտական կյանքում:

Մի քանի սերունդներ ներկայացնող ընտանիքում բժշկագիտության արդի խնդիրներին նվիրված քննարկումներն շարունակական են:

Բժիշկ է նաև Արտաշես Զիլֆյանի կինը` Սուսաննա Ուռումյանը, ով գինեկոլոգ-ռեպրոդուկտոլոգ է «Շենգավիթ» բժշկական կենտրոնում:

«Ես արդեն տասը տարի է աշխատում եմ «Շենգավիթ» բժշկական կենտրոնում, որի տնօրենը` Սերգեյ Ուռումյանը իմ հայրն է: Ես նույնպես բժշկական ընտանիքից եմ: Ղակավարում եմ մարդու վերարտադրողական բաժանմունքը, որտեղ զբաղվում են անպտղության խնդիրներով, ինչպես նաև արտամարմնային բեղմավորումն է մեր գործունեության հիմնական ուղղվածությունը»,- ասում է Սուսանան Ուռումյանը:

Նրանց դուստրը Եվան, թեև դեռ մասնագիտական ընտրության նախաշեմին չէ, սակայն վստահ քայլեր է կատարում արվեստի բնագավառում: Հենց նրա աշխատանքներից մեկը կծառայի որպես ձևավորում պապիկի` առաջիկայում լույս տեսնող մենագրությունը զարդարելու համար:

Անդրադառնալով իր գործընկերներին` ավագ Զիլֆյանը հատուկ ակնածանքով է շեշտում իր ավագ ընկեր ՀՀ Գիտությունների վաստակավոր գործիչ, պրոֆեսոր-ակադեմիկոս, փորձառու վիրաբույժ Պավել Անանիկյանի մասին, ով տարիներ առաջ մասնագիտական օգնություն է ցուցաբերել իր որդուն:

Արտո Զիֆլյանի գնահատմամբ` «Կոչումով բժիշկ» նախագիծը հատկապես ապագա սերունդների համար կարևոր առաքելություն ունի, քանի որ այն ներկայացնում է թե՛ գիտական, թե՛ կլինիկական ոլորտում առողջապահական ոլորտի ակնառու մարդկանց, ընտանիքների մասնագիտական բարձր գնահատականի արժանի գործունեությունը:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ