Ավա˜ղ, քանի մայր չկարողացավ մորս պես գրկել, գուրգուրել որդուն... Արենիի «Առողջության առաջնային պահպանման կենտրոնի» ընտանեկան բժիշկ, ազատամարտիկ Արամ Հարությունյան

– Ասացեք, խնդրեմ, ինչպե՞ս սկսվեց Ձեր գործունեությունը որպես ազատագրական շարժման մարտիկ:

– Իմ բջջային հեռախոսում «էքստրեմիստների» մի մեծ ցուցակ կա` մարտական ընկերներիս հեռախոսահամարներն են: Այդպես էր պիտակավորել ազատագրական շարժման մասնակիցներին Գորբաչովը:

Շարժման առաջին իսկ օրերին սկսվեցին ոչ միայն մեր` բժշկական ինստիտուտում, այլև Հայաստանի բոլոր բուհերում նախաձեռնող խմբեր կազմավորվել: Դասադուլ հայտարարվեց: Բժշկականի ուսանողների հետ հավաքվել էինք Մարտիրոս Սարյանի արձանի մոտ, որ մյուս բուհերի ուսանողության հետ կապ հաստատենք, ծրագիր մշակենք, որոշենք` դասադու՞լ ենք հայտարարում, թե՞ դասի ենք գնում: ՊԱԿ-ի աշխատողները մեզ հետևում էին, իսկ մենք կուսկոմի դիմացի լսարանում հավաք կազմակերպեցինք, ու նրանց մտքով անգամ չանցավ, որ իրենց քթի տակ կարող է նման հավաք լինել:

– Ինչպիսի՞ կապեր եք ունեցել «Ղարաբաղ» կոմիտեի հետ:

– Ղարաբաղ մեկնում էինք անհրաժեշտության դեպքում, անշուշտ, «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախաձեռնությամբ: Բայց, իհարկե, միավորվել էինք դեռ երկրաշարժի ժամանակ:

Ղարաբաղ մեկնող ջոկատի հետ մեր ուսանողներից մեկը պարտադիր լինում էր: Կամավորների ցուցակ էինք կազմել, 89 հոգի էր հերթագրվել: Հայտնեցին, որ Բերդաձոր ենք մեկնելու: Ես ավագ կուրսից էի, ցուցակը ինձ մոտ էր, որը փոխանցեցի ազատագրական շարժման ճանաչված դեմքերից մեկին` Մուրադ Մուրադյանին: Ցուցակում առաջին ազգանունը իմով փոխարինելով, ինքս մեկնեցի Բերդաձոր:

Վերադարձա մեկ ամիս հետո: Արդեն զոհվածներ ու վիրավորներ կային:

Երևանյան ցույցերին ևս անմասնակից չէինք` Անկախության հրապարակում օգնություն էինք ցուցաբերում:

Տասնմեկ հոգով Խոջալու էինք մեկնելու: Ստեփանակերտում վայրէջք կատարեցինք, պարետային ժամ էր, «շտապ օգնության» մեքենայով մեզ ծածուկ տեղափոխեցին նշանակված վայրը: Այդ օրերին Մուրադ Մուրադյանն յուրաքանչյուր պահ լուսանկարում էր, բայց, ցավոք, այդ լուսանկարներն առգրավվեցին, այդպես էլ կորան-գնացին:

Ես, ինչպես և մեր բոլոր տղաները, բժիշկ-ազատամարտիկ էի. մի ուսիս` Կալաշնիկովի ավտոմատն էր, մյուսին` բժշկական պայուսակը: Ամենաթեժ մարտը 1992 թ.-ի գարնանն էր, մարտի չորսից-վեցը, Մարտակերտի շրջանի Ղազանչի գյուղում: Փաստորեն օղակի մեջ էինք հայտնվել: Առավոտյան ժամը 8-ին երկու կողմի սարերից գնդակների կարկուտ տեղաց: Ընդամենը 18 հոգի էինք, ջոկատը բաժանվեց երկու մասի, բայց պարզվեց, որ գրոհում են երեք կողմից: Ես մենակ, որպես բժիշկ, պետք է մեր տղաների մեջտեղում գտնվեի, որ հարկ եղած դեպքում երկու կողմին էլ կարողանայի օգնություն ցուցաբերել: Հանկարծ նկատեցի, որ «կասկաներ» անցան, որոնցից մենք չունեինք, հասկացա, որ հակառակորդն է, դիրքավորվեցի քարի ու ծառի արանքում, մեն-մենակ դիմադրեցի ժամ ու կես, հետո եկան վիրավորները, ու ես անցա իմ գործին:

Եթե հակառակորդին հաջողվեր ձորի գալարն անցնել, գյուղը կհայտնվեր նրա ափի մեջ, իսկ խաղաղ բնակչությունից նշույլ անգամ չէր մնա: Պատահականորեն իմ այնտեղ հայտնվելը ձախողեց թշնամու այդ օրվա պլանը: Հաջորդ օրը նրանք արդեն 6 տանկով ներխուժեցին: Գյուղի բնակիչներին հավաքել էինք անտառին մոտ` ամենավերջին տներում ու չգիտեինք, թե ինչ անենք: Ազերիները մոտենում էին, կրակին տալով ներքին թաղի տները: Իմ պապական տունն էլ էր այնտեղ:

Երբ պարզ դարձավ, որ գյուղը հանձնելու ենք, վիրավորներին էշերի վրա կապած դուրս բերեցինք գյուղից, ժամանակ էինք շահում, որ կարողանանք բնակչությանն էլ ապահով վայր տեղափոխել: Ես պետք է անտառում տիրություն անեի վիրավորներին: Պապական տանը մեծ քանակությամբ բժշկական պարագաներ կային, գնացի դրանք բերելու: Տուփերն ու դեղերի հրահանգաթերթիկները հավաքեցի, տեղադրեցի վարագույրի տակ ու վերջին անգամ ծխախոտը կպցնելով, նետեցի այդ կույտի մեջ: Կրակը բռնկվեց, կպավ վարագույրին: Իմ ձեռքով այրեցի իմ մանկությունը` պապիս տունը: Լավ էր ես վառեի, քան թուրքը:

Ես կարոտում եմ Ղազանչին, բայց այն արդեն չկա: Դարձել է անտառի մի մասը, որտեղ տատիս ու պապիս շիրիմներն են:

– Պատերազմի ավարտից հետո ինչո՞վ եք զբաղվել և ինչո՞վ եք զբաղված հիմա:

– Վերադարձից հետո աշխատել եմ Եղեգնաձորի սահմանապահ պարետատանը որպես բուժծառայության պետ, որը փաստորեն ինքս էի հիմնադրել:

Ես մենակ չեմ, ինձ նման ու ինձանից ավելի լավ տղերք կան, որ մինչև հիմա, ամեն ինչ կորցրած, ման են գալիս:

– Պարզվում է, որ նաև ստեղծագործում եք:

– Փորձում եմ, ինձ հատկապես ոգեշնչում է անցած, ճիշտ է ծանր, սակայն ձեռք բերած արդյունքը և հատկապես իմ մարտական ընկերների հետ կապված հուշերը:

* * *

Ամռանը` փոշին, ձմռանը` ձյունը,

Ներբաններիս հետ մտնում են տունս,

Փոշին նստում է նպատակներիս,

Իսկ սրտիս տաքին նստում է ձյունը,

Եվ այս ամենից կարծես թե քիչ-քիչ

Ես էլ եմ կորցնում իմ մարդկությունը...

Չի տանում քունս...

– Ի՞նչ կմաղթեիք 55-ամյա «Առողջապահություն» հանդեսին:

– Երևի նույնը, ինչ ամբողջ հայ ժողովրդին` երկարակեցություն և անաչառություն:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ