Med-Practic
Նվիրվում է վաստակաշատ ուսուցիչ Գրիգոր Շահյանին

Իրադարձություններ

Հայտարարություններ

Մեր հյուրն է

Հրատապ թեմա

Առողջապահություն 4.2009

Ինչ են անում օձերը ձմռանը

Ինչ են անում օձերը ձմռանը

Հավանաբար դժվար է նշել կենդանիների մի այնպիսի խումբ, որը առաջացնի այնպիսի զգուշավորություն ու զգաստացնող հետաքրքրություն և վախի զգացում, ինչպիսին օձերն են: Մարդիկ նրանց վերագրել են ամեն տեսակի անհեթեթ ֆանտաստիկ կարողություններ:

 

Օձերի հետ կապված նախապաշարումները այնքան հին ու խորն են, որ մինչև այժմ էլ կարելի է լսել բազմաթիվ հեքիաթներ, ավանդույթներ, պատմություններ հիպնոսի, վրեժխնդրության, տարածության վրա զոհին սպանելու նրանց անհավանական հատկանիշների մասին: Ցավոք սրտի, շատերը չունեն համապատասխան գիտելիքներ օձերի վարքի և կենսաձևի մասին: Օձերի հետ պատահաբար հանդիպելիս մարդը յուրովի և մեծ մասամբ աղավաղված ձևով է նկարագրում դեպքը, չափազանցնում սպառնացող վտանգը: Նման վախ ապրած մարդու համար դժվար է կողմնորոշվել և լրջորեն գնահատել տվյալ իրավիճակը: Վախի այդ զգացումները մարդն ինքն է իրեն ներշնչում և, հանդիպելով օձի, հեռանալու փոխարեն քարանում է տեղում:

 

Կան կենդանիներ, որոնց մարմնի հաստատուն ջերմաստիճանը կարգավորվում է իրենց ներքին ֆիզիոլոգիական մեխանիզմների շնորհիվ: Դրանք թռչուններն ու կաթնասուններն են: 

 

Կարգաբանական տեսակետից օձերը մտնում են սողունների դասի թեփուկավորների կարգի առանձին ենթակարգի մեջ: Նրանք, ինչպես բոլոր սողունները, նույնպես ոչ հաստատուն ջերմաստիճանով կենդանիներ են, այսինքն` նրանց մարմնի ջերմաստիճանը կապված է շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի, որն էլ իր հերթին` նյութափոխանակության ցածր մակարդակի հետ:

 

Երկրագնդի տարբեր գոտիներում շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը տատանվում է ինչպես օրվա ընթացքում, այնպես էլ տարվա եղանակների հետ պայմանավորված: Բարձր լայնություններում տարվա միջին ջերմաստիճանի տատանումներն ավելի մեծ են, քան հասարակածում: Դրա հետ կապված, դեպի բևեռներ սողունների տեսակների քանակը պակասում է: Օրինակ, Միջին Ասիայում բնակվում են 65, Հայաստանում 52, Եվրոպայի միջին մասում` 15 տեսակի սողուններ, իսկ Հյուսիսային բևեռի շրջանի մոտ` ընդհամենը 2: Սողունները ակտիվ են որոշակի ջերմաստիճանի պայմաններում, որը տարբեր տեսակների համար կարող է տատանվել 12-45 աստիճանի սահմաններում: 

 

Նույնիսկ բարեխառն լայնություններում օրվա ընթացքում հողի մակերեսի ջերմաստիճանը կարող է օպտիմալից շատ բարձր լինել և հասնել 600-C-ի: Հնարավոր է, որ նման պայմաններում բոլոր սողունները մի քանի րոպեի ընթացքում սատկեն գերտաքացումից, սակայն օրվա ընթացքում տեղաշարժվելով` նրանք ընտրում են այնպիսի տեղամասեր, որտեղ ջերմաստիճանը կոնկրետ այդ ժամանակահատվածում ավելի մոտ է օպտիմալին:

 

Արևադարձային գոտում չկա ակտիվության և հանգստի ժամանակահատվածի սեզոնային որոշակի հերթափոխում: Սա թույլ է արտահայտվում մերձարևադարձային գոտում և հստակ գոյություն ունի բարեխառն լայնություններում, որտեղ սողուններն անցնում են ձմեռային քնի:

 

Սողունների, այդ թվում նաև օձերի ձմեռային քնի տևողությունը կապված է տվյալ տեսակի ցրտադիմացկունության և կոնկրետ տարածման վայրի բարձրության ու կլիմայական պայմանների հետ: 

 

Օձերը ձմեռում են ամենատարբեր բնույթի ապաստարաններում, մեծ մասը` կրծողների բներում, ժայռերի ճեղքերում, քարանձավներում, քանդված շինություններում և այլն, որոնք որոշակի միկրոկլիմայակամ պայմաններ ունեն (համապատասխան խորություն ու տարածություն) և որտեղ ձմռան ընթացքում ջերմաստիճանը 8-100C-ից չի իջնում: 

 

Ջերմակարգավորումը հաճախ ապահովվում է ոչ միայն ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներով, այլև վարքագծի ռեակցիաներով, ինչը հատուկ է պոյկիլոթերմ (կայուն ջերմաստիճան չունեցող) կենդանիներին: Փորձերը ցույց են տալիս, որ օձերը ձմեռանոցներում կարող են շարժվել ուղղահայաց դիրքով, ընտրելով ձմեռման համար համապատասխան ջերմաստիճան: Նրանք ձմեռման են անցնում միայնակ կամ փոքր ու մեծ խմբերով, որոնց թիվը մեկ ձմեռանոցում կարող է հասնել մինչև 50 առանձնյակի:

 

Հայաստանում տարածված 4 տեսակի թունավոր օձերի բարձունքա-գոտիական տեղաբաշխման և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների հետ կապված` կարելի է դիտարկել նրանց սեզոնային ակտիվությունը, այդ թվում` աշնանը ձմեռման անցնելու և գարնանը ձմեռանոցներից դուրս գալու ժամկետները:

 

Լեռնատափաստանային կամ հայկական տափաստանային իժ - Vipera eriwanensis


Փոքր չափեր ունեցող օձ է, երկարությունը չի անցնում 70սմ- ից, տարածված է Հայաստանի կենտրոնական ու հյուսիսային լեռնային տափաստաններում և բարձրադիր լեռնային մարգագետիններում` 1200-3000մ բարձրության վրա:

 

Գարնանը իժերն իրենց ձմեռային ապաստարաններից` կրծողների բներից, գետնի ու ժայռերի ճեղքերից դուրս են գալիս ապրիլի կեսերից, երբ օդի ջերմաստիճանը հասնում է 6-80C-ի: Մինչև հուլիս-օգոստոս ակտիվ են գրեթե ամբողջ ցերեկը, իսկ շոգ ամիսներին հանդիպում են առավոտյան և երեկոյան ժամերին` կեսօրին թաքնվելով քարերի տակ կամ կրծողների բնանցքներում: Ձմեռման են գնում սեպտեմբերի վերջին, հոկտեմբերի սկզբներին:

 

Դարևսկու իժ - V. darevsk

 

Երկարությունը հասնում է 50 սմ-ի, տարածված է միայն Աշոցքի տարածաշրջանում` 2000-3000մ բարձրության վրա, ապրում են հարթ սալաքարերի տակ, որտեղ էլ հետագայում ձմեռում են: Նույնիսկ նույն լանջի վրա, տարբեր քարակույտերում ձմեռումից դուրս գալու ժամկետները տարբեր են` կապված ձյան հալման հետ: Ակտիվ են մայիսի սկզբներից մինչև սեպտեմբերի վերջը:

 

Հայկական իժ - V. raddei

 

Երկարությունը հասնում է 115սմ-ի, ապրում է լեռների ու կիրճերի քարքարոտ, զառիթափ լանջերին, նոսր կաղնուտում և լեռնային տափաստաններում, հանդիպում է միայն Հայաստանի և Նախիջևանի բարձրադիր լեռնային շրջաններում` 1300-1800մ բարձրության վրա:

 

Ձմեռային ապաստարաններից նրանք դուրս են գալիս ապրիլի կեսերից` օդի ջերմաստիճանի 16-170C-ի դեպքում: Գարնանը տասնյակներով հավաքվում են իրենց ձմեռանոցների մոտ: Մինչև հունիսի կեսերը մնում են ձմեռման վայրերում` քարափների, ժայռերի, փոքրիկ քարանձավների, ծառերի արմատամերձ դատարկությունների մոտ, այնուհետև տարածվում են շրջակա միջավայրում: Շոգ ամիսներին հանդիպում են առավոտյան և երեկոյան ժամերին, սեպտեմբեր-հոկտեմբերին նորից են հավաքվում ձմեռանոցների մոտակայքում:

 

Անդրկովկասյան գյուրզա - V. lebetina  

 

Երկարությունը բացառիկ դեպքերում կարող է հասնել մինչև 2 մետրի, իսկ սովորաբար հանդիպում են 130-140սմ երկարությամբ առանձնյակներ: 

 

Գյուրզան ունի առավել լայն տարածում: Հայաստանում հանդիպում է Արաքս գետի հովտում և նրա նախալեռնային շրջաններում, իսկ հյուսիսում` Քուռ գետի հովտում: Հիմնականում բնակվում է ցածրադիր վայրերում, սակայն երբեմն կարող է բարձրանալ մինչև 2000մ բարձրության վրա: Ապրում է լեռների և ձորերի քարքարոտ լանջերին, չի խուսափում նաև մարդաբնակ վայրերից և բնակություն է հաստատում քանդված շինություններում, անասնապահական համալիրների մոտ, գոմերում, բնակելի շենքերի նկուղներում: Որպես ապաստարաններ օգտագործում է տարբեր ողնաշարավորների գետնափոր բները, ժայռերի, քարակույտերի, քանդված պատերի ճեղքերը և քարանձավները:

 

Ձմեռային ապաստարաններից օձերը դուրս են գալիս մարտի սկզբներին և առաջին 2-3 շաբաթը խմբերով հանդիպում ձմեռանոցներից ոչ հեռու: Գարնանը ակտիվ են գրեթե ամբողջ ցերեկը և հաճախ նրանց կարելի է հանդիպել քարերի վրա տաքանալիս: Ամռան շոգ ամիսներին թաքստոցներից դուրս են գալիս վաղ առավոտյան և գիշերվա ժամերին: Այդ ժամանակահատվածում նախապատվությունը տալիս են խոնավ և ստվերոտ վայրերին ու հանդիպում են գետերի ափերին, աղբյուրների մոտ, երբեմն էլ բարձրանում են ծառերի վրա: Սեպտեմբերի երկրորդ կեսից անցնում են ցերեկային կենսաձևի և հավաքվում ձմեռանոցների շրջակայքում: Ձմեռման են անցնում նոյեմբերի սկզբներից: 

 

Հատկապես պետք է զգույշ լինել գարնան և աշնան ամիսներին, որովհետև կծելու դեպքերը հիմնականում տեղի են ունենում այդ ժամանակաշրջանում:

Հեղինակ. Լևոն Աղասյան
Սկզբնաղբյուր. Առողջապահություն 4.2009
Աղբյուր. med-practic.com
Հոդվածի հեղինակային (այլ սկզբնաղբյուրի առկայության դեպքում՝ էլեկտրոնային տարբերակի) իրավունքը պատկանում է med-practic.com կայքին
Share |

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ

Կարդացեք նաև

Դեղերի գրանցման դերը դեղաշրջանառության կարգավորման համակարգում

Դեղն այն առանձնահատուկ արտադրանքն է, որն, ի տարբերություն սոցիալական նշանակության այլ ապրանքների, բոլոր երկրներում ենթարկվում է պարտադիր փորձաքննության և գրանցման, քանի որ...

ԼՈՒՐԵՐ: Դեղագործական շուկան Հայաստանում
Որոշումները մտորելու առիթ են տալիս

2009թ. հունիսին Մոսկվայում տեղի ունեցավ «Տուբերկուլոզի կանխարգելման, ախտորոշման և բուժման արդիական հարցեր» համառուսաստանյան գիտագործնական կոնֆերանսը...

ԼՈՒՐԵՐ: Ինֆեկցիաներ Հրատապ թեմա Աշխարհում
Նեյրոբլաստոմային բջիջների մետաբոլիկ փոփոխությունները ալյումինիումի իոնների ազդեցությամբ

Տարբեր ախտաբանական պրոցեսների ժամանակ նեյրոբլաստոմային ծագման բջիջների տրանսկրիպցիոնալ ակտիվության փոփոխությունները վաղուց հայտնի են: Ողնաշարավորների նյարդային համակարգի նորմալ վիճակը բնութագրվում է...

Ախտորոշիչ մեթոդներ Ախտաբանական անատոմիա
IN SITU հիբրիդացման մեթոդի նշանակությունը ուռուցքների ախտորոշման գործում

Բանալի բառեր` in situ հիբրիդացում, FISH, CISH, HER2

Ուռուցքներում առաջացող գենային փոփոխությունները հայտնաբերելու նպատակով ժամանակակից բժշկության մեջ կիրառվում են մի քանի եղանակներ...

Ուռուցքաբանություն Ախտորոշիչ մեթոդներ
Արդի ժամանակաշրջանում տուբերկուլոզային մենինգիտի կլինիկական ընթացքի առանձնահատկությունները և բուժման արդյունքները. I մաս

Վերջին մեկուկես տասնամյակում տուբերկուլոզով ընդհանուր հիվանդացության աճի հետ մեկտեղ դիտվում է արտաթոքային ձևերի, այդ թվում` գլխուղեղի թաղանթների (տուբերկուլոզային մենինգիտ` ՏՄ)...

Վարակաբանություն Նյարդաբանություն
ՀՀ-ում առավել հաճախ հանդիպող չարորակ նորագոյացություններով հիվանդացության և բարձիթողի դեպքերի դինամիկան

 

Վերջին տարիներին չարորակ նորագոյացությունների բուժման արդյունավետության բարձրացումը ուռուցքաբանության արդի հիմնախնդիրներից է, քանի որ հասարակության շրջանում քաղցկեղով հիվանդացության...

Ուռուցքաբանություն
Աղիքային սուր վարակների սեզոնայնությունը Գյումրիում

Սկիզբը` 2009, N3-ում

Մեր հոդվածի առաջին մասում («Առողջապահություն», 2009, N2, 20-22 էջ) նշեցինք, որ Գյումրիում աղիքային վարակների (ԱՎՇ) սեզոնային օրինաչափությունը բացահայտելու նպատակով կատարել ենք 30-ամյա հետահայաց...

Թվեր և փաստեր Վարակաբանություն
Բժշկության և ֆիզիոլոգիայի բնագավառում 2009թ. Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր են ճանաչվել ԱՄՆ-Ի երեք գիտնականներ
Բժշկության և ֆիզիոլոգիայի բնագավառում 2009թ. Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր են ճանաչվել ԱՄՆ-Ի երեք գիտնականներ

Էլիզաբեթ Բլեքբերնը, Քերոլ Գրեյդերը և Ջեք Շոստակը տելոմերների ու տելոմերազա ֆերմենտի միջոցով քրոմոսոմների պաշտպանության մեխանիզմի բացահայտման համար արժանացան 2009թ. Նոբելյան մրցանակի...

Իրադարձություններ աշխարհում
Հոբելյանական տարեթվեր

1924թ., 85 տարի առաջ, Մոսկվայում ծնվել է բ.գ.դ., պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ ԲԳԱ ակադեմիկոս, ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր Դոնատ Սեմյոնի Սարկիսովը: 1947թ. ավարտել է Լենինգրադի ռազմածովային բժշկական ակադեմիան...

Հայ բժիշկերի կյանքից
«ԲԻ ԲԻ ՋԻ» բժշկական կենտրոն
«ԲԻ ԲԻ ՋԻ» բժշկական կենտրոն

«ԲԻ ԲԻ ՋԻ» բժշկական կենտրոնը միջազգային չափանիշներին համապատասխանող` բազմաֆունկցիոնալ ստացիոնար ունեցող կլինիկական բուժական հիմնարկ է, որտեղ գործում են ընդհանուր և...

Իրադարձություններ Հայաստանում
Հավերժացող հիշատակ. Գրիգորի Օկոև
Հավերժացող  հիշատակ. Գրիգորի Օկոև

 ... Այլ կերպ չես կոչի ՀՀ առողջապահության նախարարության մոր և մանկան առողջության պահպանման ԳՀ կենտրոնում 2009թ. նոյեմբերի 13-ին կայացած հուզիչ միջոցառումը, որը կազմակերպված էր...

Հայ բժիշկերի կյանքից
Կերակրափող և ստամոքս
Կերակրափող և ստամոքս

Կերակրափողը կամ որկորը (նկար Ա) փափուկ հյուսվածքներից կազմված նեղ, երկար (մոտ 25 սմ) խողովակ է, որով անցնում է կերակուրը ըմպանից մինչև ստամոքս: Այն սկսվելով ըմպանից պարանոցային ողների առջևով...

Գաստրոէնտերոլոգիա և լյարդաբանություն
Սննդակարգը կերակրափողի և ստամոքսի հիվանդությունների ժամանակ
Սննդակարգը կերակրափողի և ստամոքսի հիվանդությունների ժամանակ

Կերակրափողի հիվանդություններից ավելի հաճախ հանդիպում է նրա բորբոքումը` էզոֆագիտը, որն ունի սուր և խրոնիկական ընթացք: Դրանց բնորոշ են կլման ակտի ժամանակ կրծքավանդակի հետին հատվածի ցավերը...

Գաստրոէնտերոլոգիա և լյարդաբանություն Սննդակարգեր
Ինչ պետք է գիտենալ ճողվածքների մասին
Ինչ պետք է գիտենալ ճողվածքների մասին

Ճողվածքը (грыжа) որևէ օրգանի ամբողջական կամ մասնակի դուրս մղվածքն է` նրան շրջապատող մաշկի տակ, մկանների միջև գոյացած անցքերում, գրպաններում ու խոռոչներում...

Վիրաբուժություն
Պզուկներ
Պզուկներ

Պզուկները` կորյակները, մաշկի տարածված հիվանդություններից են: Դրանք հանդիպում են 12-25 տարեկանների 85%-ի, իսկ ավելի մեծահասակների 10%-ի մոտ: Հիվանդությունն ունենում է տարբեր չափի...

Մաշկաբանություն Դեմքի խնամք

ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԸ