Med-Practic
Նվիրվում է վաստակաշատ ուսուցիչ Գրիգոր Շահյանին

Իրադարձություններ

Հայտարարություններ

Մեր հյուրն է

Հրատապ թեմա

Նարկոլոգիա և տոքսիկոլոգիա

Ինչ են անում օձերը ձմռանը

Ինչ են անում օձերը ձմռանը

Հավանաբար դժվար է նշել կենդանիների մի այնպիսի խումբ, որը առաջացնի այնպիսի զգուշավորություն ու զգաստացնող հետաքրքրություն և վախի զգացում, ինչպիսին օձերն են: Մարդիկ նրանց վերագրել են ամեն տեսակի անհեթեթ ֆանտաստիկ կարողություններ:

 

Օձերի հետ կապված նախապաշարումները այնքան հին ու խորն են, որ մինչև այժմ էլ կարելի է լսել բազմաթիվ հեքիաթներ, ավանդույթներ, պատմություններ հիպնոսի, վրեժխնդրության, տարածության վրա զոհին սպանելու նրանց անհավանական հատկանիշների մասին: Ցավոք սրտի, շատերը չունեն համապատասխան գիտելիքներ օձերի վարքի և կենսաձևի մասին: Օձերի հետ պատահաբար հանդիպելիս մարդը յուրովի և մեծ մասամբ աղավաղված ձևով է նկարագրում դեպքը, չափազանցնում սպառնացող վտանգը: Նման վախ ապրած մարդու համար դժվար է կողմնորոշվել և լրջորեն գնահատել տվյալ իրավիճակը: Վախի այդ զգացումները մարդն ինքն է իրեն ներշնչում և, հանդիպելով օձի, հեռանալու փոխարեն քարանում է տեղում:

 

Կան կենդանիներ, որոնց մարմնի հաստատուն ջերմաստիճանը կարգավորվում է իրենց ներքին ֆիզիոլոգիական մեխանիզմների շնորհիվ: Դրանք թռչուններն ու կաթնասուններն են: 

 

Կարգաբանական տեսակետից օձերը մտնում են սողունների դասի թեփուկավորների կարգի առանձին ենթակարգի մեջ: Նրանք, ինչպես բոլոր սողունները, նույնպես ոչ հաստատուն ջերմաստիճանով կենդանիներ են, այսինքն` նրանց մարմնի ջերմաստիճանը կապված է շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի, որն էլ իր հերթին` նյութափոխանակության ցածր մակարդակի հետ:

 

Երկրագնդի տարբեր գոտիներում շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը տատանվում է ինչպես օրվա ընթացքում, այնպես էլ տարվա եղանակների հետ պայմանավորված: Բարձր լայնություններում տարվա միջին ջերմաստիճանի տատանումներն ավելի մեծ են, քան հասարակածում: Դրա հետ կապված, դեպի բևեռներ սողունների տեսակների քանակը պակասում է: Օրինակ, Միջին Ասիայում բնակվում են 65, Հայաստանում 52, Եվրոպայի միջին մասում` 15 տեսակի սողուններ, իսկ Հյուսիսային բևեռի շրջանի մոտ` ընդհամենը 2: Սողունները ակտիվ են որոշակի ջերմաստիճանի պայմաններում, որը տարբեր տեսակների համար կարող է տատանվել 12-45 աստիճանի սահմաններում: 

 

Նույնիսկ բարեխառն լայնություններում օրվա ընթացքում հողի մակերեսի ջերմաստիճանը կարող է օպտիմալից շատ բարձր լինել և հասնել 600-C-ի: Հնարավոր է, որ նման պայմաններում բոլոր սողունները մի քանի րոպեի ընթացքում սատկեն գերտաքացումից, սակայն օրվա ընթացքում տեղաշարժվելով` նրանք ընտրում են այնպիսի տեղամասեր, որտեղ ջերմաստիճանը կոնկրետ այդ ժամանակահատվածում ավելի մոտ է օպտիմալին:

 

Արևադարձային գոտում չկա ակտիվության և հանգստի ժամանակահատվածի սեզոնային որոշակի հերթափոխում: Սա թույլ է արտահայտվում մերձարևադարձային գոտում և հստակ գոյություն ունի բարեխառն լայնություններում, որտեղ սողուններն անցնում են ձմեռային քնի:

 

Սողունների, այդ թվում նաև օձերի ձմեռային քնի տևողությունը կապված է տվյալ տեսակի ցրտադիմացկունության և կոնկրետ տարածման վայրի բարձրության ու կլիմայական պայմանների հետ: 

 

Օձերը ձմեռում են ամենատարբեր բնույթի ապաստարաններում, մեծ մասը` կրծողների բներում, ժայռերի ճեղքերում, քարանձավներում, քանդված շինություններում և այլն, որոնք որոշակի միկրոկլիմայակամ պայմաններ ունեն (համապատասխան խորություն ու տարածություն) և որտեղ ձմռան ընթացքում ջերմաստիճանը 8-100C-ից չի իջնում: 

 

Ջերմակարգավորումը հաճախ ապահովվում է ոչ միայն ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներով, այլև վարքագծի ռեակցիաներով, ինչը հատուկ է պոյկիլոթերմ (կայուն ջերմաստիճան չունեցող) կենդանիներին: Փորձերը ցույց են տալիս, որ օձերը ձմեռանոցներում կարող են շարժվել ուղղահայաց դիրքով, ընտրելով ձմեռման համար համապատասխան ջերմաստիճան: Նրանք ձմեռման են անցնում միայնակ կամ փոքր ու մեծ խմբերով, որոնց թիվը մեկ ձմեռանոցում կարող է հասնել մինչև 50 առանձնյակի:

 

Հայաստանում տարածված 4 տեսակի թունավոր օձերի բարձունքա-գոտիական տեղաբաշխման և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների հետ կապված` կարելի է դիտարկել նրանց սեզոնային ակտիվությունը, այդ թվում` աշնանը ձմեռման անցնելու և գարնանը ձմեռանոցներից դուրս գալու ժամկետները:

 

Լեռնատափաստանային կամ հայկական տափաստանային իժ - Vipera eriwanensis


Փոքր չափեր ունեցող օձ է, երկարությունը չի անցնում 70սմ- ից, տարածված է Հայաստանի կենտրոնական ու հյուսիսային լեռնային տափաստաններում և բարձրադիր լեռնային մարգագետիններում` 1200-3000մ բարձրության վրա:

 

Գարնանը իժերն իրենց ձմեռային ապաստարաններից` կրծողների բներից, գետնի ու ժայռերի ճեղքերից դուրս են գալիս ապրիլի կեսերից, երբ օդի ջերմաստիճանը հասնում է 6-80C-ի: Մինչև հուլիս-օգոստոս ակտիվ են գրեթե ամբողջ ցերեկը, իսկ շոգ ամիսներին հանդիպում են առավոտյան և երեկոյան ժամերին` կեսօրին թաքնվելով քարերի տակ կամ կրծողների բնանցքներում: Ձմեռման են գնում սեպտեմբերի վերջին, հոկտեմբերի սկզբներին:

 

Դարևսկու իժ - V. darevsk

 

Երկարությունը հասնում է 50 սմ-ի, տարածված է միայն Աշոցքի տարածաշրջանում` 2000-3000մ բարձրության վրա, ապրում են հարթ սալաքարերի տակ, որտեղ էլ հետագայում ձմեռում են: Նույնիսկ նույն լանջի վրա, տարբեր քարակույտերում ձմեռումից դուրս գալու ժամկետները տարբեր են` կապված ձյան հալման հետ: Ակտիվ են մայիսի սկզբներից մինչև սեպտեմբերի վերջը:

 

Հայկական իժ - V. raddei

 

Երկարությունը հասնում է 115սմ-ի, ապրում է լեռների ու կիրճերի քարքարոտ, զառիթափ լանջերին, նոսր կաղնուտում և լեռնային տափաստաններում, հանդիպում է միայն Հայաստանի և Նախիջևանի բարձրադիր լեռնային շրջաններում` 1300-1800մ բարձրության վրա:

 

Ձմեռային ապաստարաններից նրանք դուրս են գալիս ապրիլի կեսերից` օդի ջերմաստիճանի 16-170C-ի դեպքում: Գարնանը տասնյակներով հավաքվում են իրենց ձմեռանոցների մոտ: Մինչև հունիսի կեսերը մնում են ձմեռման վայրերում` քարափների, ժայռերի, փոքրիկ քարանձավների, ծառերի արմատամերձ դատարկությունների մոտ, այնուհետև տարածվում են շրջակա միջավայրում: Շոգ ամիսներին հանդիպում են առավոտյան և երեկոյան ժամերին, սեպտեմբեր-հոկտեմբերին նորից են հավաքվում ձմեռանոցների մոտակայքում:

 

Անդրկովկասյան գյուրզա - V. lebetina  

 

Երկարությունը բացառիկ դեպքերում կարող է հասնել մինչև 2 մետրի, իսկ սովորաբար հանդիպում են 130-140սմ երկարությամբ առանձնյակներ: 

 

Գյուրզան ունի առավել լայն տարածում: Հայաստանում հանդիպում է Արաքս գետի հովտում և նրա նախալեռնային շրջաններում, իսկ հյուսիսում` Քուռ գետի հովտում: Հիմնականում բնակվում է ցածրադիր վայրերում, սակայն երբեմն կարող է բարձրանալ մինչև 2000մ բարձրության վրա: Ապրում է լեռների և ձորերի քարքարոտ լանջերին, չի խուսափում նաև մարդաբնակ վայրերից և բնակություն է հաստատում քանդված շինություններում, անասնապահական համալիրների մոտ, գոմերում, բնակելի շենքերի նկուղներում: Որպես ապաստարաններ օգտագործում է տարբեր ողնաշարավորների գետնափոր բները, ժայռերի, քարակույտերի, քանդված պատերի ճեղքերը և քարանձավները:

 

Ձմեռային ապաստարաններից օձերը դուրս են գալիս մարտի սկզբներին և առաջին 2-3 շաբաթը խմբերով հանդիպում ձմեռանոցներից ոչ հեռու: Գարնանը ակտիվ են գրեթե ամբողջ ցերեկը և հաճախ նրանց կարելի է հանդիպել քարերի վրա տաքանալիս: Ամռան շոգ ամիսներին թաքստոցներից դուրս են գալիս վաղ առավոտյան և գիշերվա ժամերին: Այդ ժամանակահատվածում նախապատվությունը տալիս են խոնավ և ստվերոտ վայրերին ու հանդիպում են գետերի ափերին, աղբյուրների մոտ, երբեմն էլ բարձրանում են ծառերի վրա: Սեպտեմբերի երկրորդ կեսից անցնում են ցերեկային կենսաձևի և հավաքվում ձմեռանոցների շրջակայքում: Ձմեռման են անցնում նոյեմբերի սկզբներից: 

 

Հատկապես պետք է զգույշ լինել գարնան և աշնան ամիսներին, որովհետև կծելու դեպքերը հիմնականում տեղի են ունենում այդ ժամանակաշրջանում:

Հեղինակ. Լևոն Աղասյան
Սկզբնաղբյուր. Առողջապահություն 4.2009
Աղբյուր. med-practic.com
Հոդվածի հեղինակային (այլ սկզբնաղբյուրի առկայության դեպքում՝ էլեկտրոնային տարբերակի) իրավունքը պատկանում է med-practic.com կայքին
Loading...
Share |

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ

Կարդացեք նաև

Բոտուլիզմ, սնկային և սպիրտային թունավորումներ. հարցերին պատասխանում է թունաբան Միքայել Գաբրիելյանը. armeniamedicalcenter.am
Բոտուլիզմ, սնկային և սպիրտային թունավորումներ. հարցերին պատասխանում է թունաբան Միքայել Գաբրիելյանը. armeniamedicalcenter.am

Օրգանիզմի թունավորումների առաջացման պատճառները բազմաթիվ են՝ սննդային, ալկոհոլային, սնկային, բոտուլիզմ, շարքը կարելի է անվերջ թվել: «Արմենիա» ԲԿ բժիշկ-թունաբան, ՀՀ ԱՆ գլխավոր մասնագետ Միքայել Գաբրիելյանի հետ...

Բժշկի ընդունարանում
Էպշտեյն-Բարի վիրուսը որպես հոգնածության պատճառ
Էպշտեյն-Բարի վիրուսը որպես հոգնածության պատճառ

Այս հիվանդության հարուցիչն այնքանով է տարածված, որքանով քիչ է ուսումնասիրված Էպշտեյն-Բարի վիրուսը կամ հերպեսի վիրուսի 4-րդ տեսակը: Ինչպես հաստատում են մասնագետները...

Վարակաբանություն Առողջապահության լրատու 16-17.2012
Սննդային թունավորումներ
Սննդային թունավորումներ

Որոշ թույներ մարդու մարմին ներթափանցում են սննդի հետ։ Սննդային թունավորումներն իրենց հերթին բաժանվում են երկու տեսակի՝ մանրէային և քիմիական թունավորումներ...

Առաջին նախաբժշկական օգնություն
Միջատների խայթոցի դեմ
Միջատների  խայթոցի դեմ

Ամռան ամենատճաճ երևույթներից մեկը մոծակների խայթոցն է: Սակայն, եթե մոծակների դեմ հնարավոր է հատուկ սարքերի միջոցով պայքարել, ապա մեղուների ու կրետների խայթոցից խուսափելն ավելի բարդ է...

Առաջին նախաբժշկական օգնություն Առողջապահության լրատու 10-11.2012
Թմրամոլության դեմ պայքարն անվերջ թեմա է...Թմրանյութերը տարեկան սպանում են մոտ 200 000 մարդու:
Թմրամոլության դեմ պայքարն անվերջ թեմա է...Թմրանյութերը տարեկան սպանում են մոտ 200 000 մարդու:

1987 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան որոշում է ընդունել հունիսի 26-ը նշել որպես Թմրամիջոցների օգտագործման և դրանց ապօրինի շրջանառության դեմ պայքարի միջազագային օր...

Առողջապահության լրատու 10-11.2012
Սնկային թունավորումներ. Ի՞նչ անել
Սնկային թունավորումներ. Ի՞նչ անել

ԱԻՆ-ից հայտնում են ու կոչ անում բնակիչներին գնումներ չկատարել փողոցային առևտրի կետերից` փոխարենն օգտվելով անասնաբուժական և սանիտարական ծառայություն ունեցող շուկաներից ու խանութներից...

Առաջին նախաբժշկական օգնություն
Սննդային թունավորումներն աղտոտված մթերքի արդյունք են
Սննդային թունավորումներն աղտոտված մթերքի արդյունք են

Սննդային թունավորումներն առաջանում են սննդի հետ աղիների մեջ թունավոր նյութերի կամ մանրէների թափանցմամբ: Հաճախ սննդային թունավորումների հանգեցնում են ստաֆիլակոկն ու աղիքային ցուպիկը...

Առողջապահության լրատու 8-9.2012
Քրոնիկական հոգնածության համախտանիշ
Քրոնիկական հոգնածության համախտանիշ

Քրոնիկական հոգնածության համախտանիշը միայն աշխատամոլների մոտ չէ, որ լինում է: Եվ, ընդհանրապես, սովորական հոգնածության հետ այն ընդհանրապես կապ չունի: Բժիշկները որոնում են քրոնիկական հոգնածության...

Հոգեկան առողջություն Ես Առողջապահության լրատու 6-7.2012
Օձի խայթոցից տարեկան 30 հազար մարդ է մահանում
Օձի խայթոցից տարեկան 30 հազար մարդ է մահանում

Գրեթե ամեն օր արտակարգ իրավիճակների նախարարության պաշտոնական կայքում տեղադրվում են օձի խայթելու դեպքերի վերաբերյալ հաղորդագրություններ: Առողջապահության նախարարի մամուլի քարտուղար Շուշան Հունանյանը...

Հրատապ թեմա Աշխարհում
Ինչպե՞ս զերծ մնալ ամանորյա թունավորումներից
Ինչպե՞ս զերծ մնալ ամանորյա թունավորումներից

Շուկայում վաճառված սատկած ձիու մսի օգտագործման հետևանքով «Նորք» ինֆեկցիոն հինանդանոց դիմողներ չեն եղել: Այս մասին Panorama.am-ի թղթակցի հետ զրույցում հայտնեց հանրապետության գլխավոր վարակաբան, հիվանդանոցի տնօրեն Արա Ասոյանը...

Հրատապ թեմա Հայաստանում ԼՈՒՐԵՐ: Կանխարգելում և բուժում տանը
Հայկական իժի (Vipera raddei) կծելու դեպք

Դեպքը կատարվել է փորձառու սողունաբանի` տողերի հեղինակի հետ, ուստի նկարագրությունների հավաստիությունը հեռու է վախի հետ կապված չափազանցված լինելուց...

Կլինիկական դեպքեր Առողջապահություն 2.2010
Մեթադոնային փոխարինող բուժումը` արդեն Հայաստանում

Պատմական ակնարկ

Որպես ցավազրկող միջոց, մեթադոնը հայտնագործել են գերմանացի գիտնականներ Բոկմյուլը և Էրխարտը, Գերմանիայում, երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին...

Առողջապահություն 1.2010
Ի՞նչ է բոտուլիզմը
Ի՞նչ է բոտուլիզմը

Բոտուլիզմի մասին շատ ենք կարդացել, բայց մեկ անգամ եւս որոշեցինք անդրադառնալ` տեսնելով մեր տնային տնտեսուհիների սեզոնային ակտիվ եռուզեռը պահածոներ պատրաստելու գործում...

Սնունդը և առողջությունը
Քրոնիկ հոգնածության համախտանիշը որպես հիվանդություն
Քրոնիկ հոգնածության համախտանիշը որպես հիվանդություն

Այս հիվանդությանը թե՛ մերօրյա քաղաքակրթության հետևանք և թե՛ տեխնիկական առաջընթացի տխրահռչակ ''ձեռքբերում'' են անվանում։ Այն սկսվում է աննկատ, զարգանում աստիճանաբար և դժվարությամբ է ախտորոշվում...

Ֆարմացևտ պրակտիկ 4-5.2007 (4-5)

ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԸ